บทสวดวิญญาณแห่งชนเผ่าไอนุ
แปลจากภาษาฝรั่งเศส • ไทย (thaï)
เฉกเช่นชนชาติอเมริกันอินเดียน สิ่งที่หลงเหลืออยู่ในปัจจุบันของชนเผ่าไอนุ ซึ่งครั้งหนึ่งเคยโดดเด่นและรักอิสรภาพอย่างแรงกล้ายิ่งนัก กลับถูกกักขังอย่างน่าสมเพชในหมู่บ้านชนพื้นเมืองเพียงไม่กี่แห่ง พวกเขาดับสูญไปในความเงียบงัน ถูกทอดทิ้งให้เผชิญชะตากรรมที่พวกเขาไม่สมควรได้รับเลยแม้แต่น้อย ก่อนการครอบงำของญี่ปุ่น ดินแดนอันกว้างใหญ่ไพศาลของพวกเขาแผ่กิ่งก้านสาขาดุจต้นไม้ใหญ่สง่างาม เกาะฮกไกโดอันยิ่งใหญ่ — ซึ่งในสมัยนั้นเรียกว่าเอโซ — เป็นลำต้นมหึมา แตกออกเป็นสองกิ่งแยกจากกัน กิ่งหนึ่งเอนไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ มิใช่อื่นใดนอกจากเกาะซาฮาลิน — คิตะเอโซ หรือ « เอโซเหนือ » อีกกิ่งหนึ่งเอนไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ วาดรูปสายประคำแห่งหมู่เกาะคูริล — โอกุเอโซ หรือ « เอโซแดนไกล » — ร้อยเรียงไปจนถึงปลายแหลมคัมชัตกา
ณ ขอบฟ้าแห่งโลกที่รู้จัก
ตลอดเกือบหนึ่งสหัสวรรษ ญี่ปุ่นมิได้มีความรู้ที่แท้จริงใด ๆ เกี่ยวกับหมู่เกาะที่ซ่อนตัวอยู่ใต้ม่านหมอกแห่งตำนาน เพียงเล็กน้อยที่ญี่ปุ่นรู้จักนั้นมาจากสินค้าแปลกประหลาดที่ได้รับจากการแลกเปลี่ยน — น้ำมันฉลาม ขนนกอินทรี ไลเคนสมุนไพร เสื้อผ้าประหลาดที่เย็บจากเปลือกไม้ในฤดูร้อน จากหนังแมวน้ำในฤดูหนาว — หรือจากเรื่องเล่าลือจากแดนไกลอันไม่น่าเชื่อถือนัก ซึ่งพรรณนาถึงหัวหน้าเผ่าบนเกาะว่าเป็นยักษ์ « ดุร้ายยิ่งนักและหมกมุ่นอยู่กับเวทมนตร์ » สามารถ « บันดาลฝนและปลุกพายุ » ได้ตามใจปรารถนา1Matsumae-shi (คำบรรยายเมืองมัตสึมาเอะ) ของมัตสึมาเอะ ฮิโรนางะ ค.ศ. 1781 ยังไม่มีฉบับแปลเป็นภาษาฝรั่งเศส จนกระทั่งปี ค.ศ. 1604 จึงมีไดเมียวได้รับแต่งตั้งที่มัตสึมาเอะ แต่เขาเพียงแค่เฝ้ายามอยู่เท่านั้น
« ไร้ค่าและถูกละเลย » หมู่เกาะเหล่านี้ยังเป็นส่วนเดียวของมหาสมุทรแปซิฟิกที่รอดพ้นจากความขยันขันแข็งอันไม่รู้จักเหน็ดเหนื่อยของกัปตันคุก และด้วยเหตุนี้เอง หมู่เกาะเหล่านี้จึงกระตุ้นความอยากรู้ของลาเปรูซ ผู้ซึ่งตั้งแต่ออกเดินทางจากฝรั่งเศส ก็ร้อนรนที่จะเป็นคนแรกที่เหยียบย่างขึ้นฝั่ง ในปี ค.ศ. 1787 เรือรบฟริเกตภายใต้การบัญชาการของเขาทอดสมอหน้าเกาะซาฮาลิน และชาวฝรั่งเศสที่ขึ้นฝั่ง ได้สัมผัสกับ « เผ่าพันธุ์มนุษย์ที่แตกต่างจากชาวญี่ปุ่น ชาวจีน ชาวคัมชาดาล และชาวตาตาร์ ซึ่งแยกจากพวกเขาเพียงช่องแคบเดียว » ตะลึงในมารยาทอ่อนโยนและเป็นธรรมชาติตลอดจนสติปัญญาอันหาได้ยากของพวกเขา ลาเปรูซไม่ลังเลที่จะเปรียบเทียบพวกเขากับชาวยุโรปที่มีการศึกษาดีที่สุด เขาเล่าด้วยความตื่นตาตื่นใจว่าชาวเกาะคนหนึ่งเข้าใจคำขอของเขา หยิบดินสอขึ้นมาวาดแผนที่บนกระดาษอย่างแม่นยำถูกต้อง และบ่งชี้ « ด้วยขีดเส้น จำนวนวันเดินทางโดยเรือแคนู »
การปฏิรูปเมจิมาถึง และจะพลิกผันดุลอำนาจอันยาวนานของเอโซ อาจยิ่งกว่าดุลอำนาจของญี่ปุ่นเองเสียอีก ตลอดนโยบายการถางป่าและตั้งอาณานิคมอย่างโหดเหี้ยม ซ้ำเติมด้วยการยึดทรัพย์สินโดยพลการ รัฐบาลกลางบังคับให้ชาวไอนุอยู่ภายใต้การปกครองอันเยี่ยงแม่เลี้ยงใจร้ายที่ลบล้างแม้แต่ชื่อแผ่นดินของพวกเขา ในการถูกผลักไสสู่ชายขอบอย่างบังคับนี้ วรรณกรรมปากเปล่าอันร่ำรวยของพวกเขา ที่สืบทอดจากรุ่นสู่รุ่นในวิหารแห่งความทรงจำ ก็เหี่ยวเฉาจนเหลือเพียงความทรงจำของปู่ย่าตายาย ลืมเลือนไปแล้วบทเพลงสรรเสริญบรรพบุรุษ (ainu-yukar)2จากการปฏิบัติบทขับเป็นร้อยกรอง (yukar) เหล่านี้ มีเพียงหลักฐานไม่กี่ชิ้นที่ตกทอดมาถึงเรา : « หากเชื่อภาพวาดของญี่ปุ่นจากศตวรรษที่ 17 นักขับลำ (yukar-kur) ดูเหมือนจะสวดบทขับโดยนอนข้างเตาผิง ตีจังหวะด้วยการตบหน้าท้อง หลักฐานสุดท้าย […] แสดงให้เห็นนักขับลำ ซึ่งในความเป็นจริงส่วนใหญ่เป็นผู้หญิง นั่งขัดสมาธิข้างเตาผิงและตีจังหวะด้วยการเคาะขอบเตาด้วยไม้ ผู้ฟังทำเช่นเดียวกันโดยส่งเสียงตะโกนประกอบเป็นจังหวะ » มหากาพย์แห่งทวยเทพ (kamuy-yukar) และนิทาน (uwepeker) ที่ธรรมชาติถูกบุคลาธิษฐานอย่างเลือนราง : ทะเลผู้หล่อเลี้ยง ป่าผู้ปกป้อง ลูกหมีที่ถูกเลี้ยงดูในหมู่บ้านด้วยความเอาใจใส่อย่างไม่มีที่สิ้นสุด… ดังที่คุโบเดระ อิตสึฮิโกะ เศร้าสลดว่า : « นอกจากผู้เฒ่าไม่กี่คน ชาวไอนุไม่ใช้ภาษาของตนอีกแล้ว พวกเขาพูดภาษาญี่ปุ่น »
ความทุ่มเทอันเป็นยัญพิธีของจิริ ยูกิเอะ
เพื่อสลายคำสาปนี้เองที่จิริ ยูกิเอะปรากฏขึ้น ฉีกตัวเองระหว่างการศึกษาแบบญี่ปุ่นสมัยใหม่กับมรดกของบรรพสตรี ผู้เป็นนักขับลำนามกระเดื่อง รู้ดีว่าตนถูกตัดสินโดยโรคภัย หญิงสาวชาวไอนุผู้นี้อุทิศชีวิตอันแสนสั้นของเธอเพื่อถอดเสียงเป็นอักษรละตินและแปลเป็นภาษาญี่ปุ่นซึ่งมหากาพย์แห่งทวยเทพสิบสามบท กลายเป็น « หญิงสาวผู้จับเทพเจ้า » เพื่อเป็น « ของขวัญแก่หมู่ญาติ »3ขอยืมสำนวนอันงดงามของนักวิจัยมาร์วิน เนาเอินดอร์ฟ หัวใจของเธอหยุดเต้นเมื่ออายุเพียงสิบเก้าปี เพียงไม่กี่ชั่วโมงหลังจากเขียนต้นฉบับ Ainu shin’yô-shû (รวมบทขับของชาวไอนุ)4รูปแบบที่ถูกปฏิเสธ :
Chants des dieux aïnous (บทขับของเทพเจ้าไอนุ).
Mythologie ainu (เทพปกรณัมไอนุ).
Ainu shin’yooshuu.
Ainu shinyoushu. เสร็จสิ้น ป้าของเธอ อิเมคะนุ5รูปแบบที่ถูกปฏิเสธ :
Imekano.
Kannari Matsu. และพี่ชาย จิริ มาชิโฮ รับคบเพลิงต่อ ตีพิมพ์ภาคต่ออันยิ่งใหญ่ ในคำนำที่กังวานดุจพินัยกรรม จิริ ยูกิเอะ ขับบทเพลงไว้อาลัยแก่ « ผู้ถูกตัดสินให้สูญสลาย » (horobiyuku mono) :
« ผู้คนทั้งหลายที่เคยอยู่อย่างสงบสุขบนภูเขาและที่ราบหายไปไหนหมดแล้ว ? ธรรมชาติที่ดำรงอยู่มาตั้งแต่โบราณกาลค่อย ๆ เลือนหายไป พวกเราจำนวนน้อยนิดที่ยังเหลืออยู่เบิกตากว้างด้วยความประหลาดใจต่อวิวัฒนาการของโลก […] โอ้ เงาร่างน่าสังเวชที่กำลังจะดับสูญ ถูกบังคับให้เกาะเกี่ยวความเมตตาของผู้อื่น ! »
Tsushima, Yûko (dir.), Tombent, tombent les gouttes d’argent : Chants du peuple aïnou (ร่วงหล่น ร่วงหล่น หยาดน้ำเงิน : บทขับของชนเผ่าไอนุ), trad. du japonais par Flore Coumau, Rodolphe Diot, Catherine Vansintejan, Pauline Vey et Rose-Marie Makino-Fayolle, Paris : Gallimard, coll. « L’Aube des peuples », 1996.
การต่อต้านด้วยจิตวิญญาณของนุกิชิโอ คิโซ
ในฐานะคู่เทียบอันสมบูรณ์แบบกับบทสดุดีแห่งความตายนี้ นุกิชิโอ คิโซ6รูปแบบที่ถูกปฏิเสธ :
Nukishio Hôchin.
Nukishio Hômaku. ปฏิเสธคำทำนายแห่งการสูญพันธุ์ ผ่านแถลงการณ์ของเขาในปี ค.ศ. 1934 เรื่อง การกลืนกลายและร่องรอยของชาวไอนุ (Ainu no dôka to senshô) เขารื้อฟื้นความภาคภูมิใจในนามไอนุ ซึ่งในภาษาของชนเผ่าหมายถึง « มนุษย์ » ด้วยการประณาม « คนธรรมดา » (ningen) ที่ตาบอดด้วยผลประโยชน์ส่วนตน เขาเรียกร้องการมาถึงของ « คนมีคุณธรรม » (hito, 人) ในอักษรภาพตัวนี้ ซึ่งขีดทั้งสองค้ำจุนซึ่งกันและกันเพื่อไม่ให้ล้ม เขาอ่านเห็นอุปมาอุปไมยแห่ง « ความต้องการการค้ำจุนซึ่งกันและกันอย่างแข็งแกร่งและสม่ำเสมอเพื่อยืนหยัดอยู่ได้ » ของเรา ดุจขงจื๊อที่แยกแยะ « สุภาพชน » (junzi) ออกจาก « คนต่ำต้อย » ในเมตตาธรรมอันกระตือรือร้นนี้ ที่ยกขึ้นเป็นคุณธรรม ปัญญาชนผู้นี้มองเห็นความหวังของสังคมที่สงบสุขในที่สุด ซึ่ง « คนมีคุณธรรมเคารพพลังแห่งธรรมชาติ »
ตามหาดวงวิญญาณที่ปลิวหาย
เฉกเช่นเอโซเก่าแก่ที่สาบสูญไปแล้ว พร้อมกับชาวไอนุเหล่านี้ — พี่น้องแห่งเสียงสายน้ำกระทบโขดหินและเสียงครวญครางของลมในใบไม้ — สิ่งที่เสี่ยงจะเลือนหายไปด้วยคือ « พิธีกรรมกินเทพเจ้าแห่งป่าอันป่าเถื่อน » « การร่วมจิตวิญญาณอย่างลึกลับกับสิ่งที่มองไม่เห็น » ทุ่งป่าอันเวิ้งว้างที่เต็มไปด้วยความทรงจำอันรุ่งโรจน์และเทพเจ้า คะมุย และสุดท้าย « สัญชาตญาณดั้งเดิมที่มีศูนย์กลางอยู่ที่แนวคิดเรื่อง รามัต — จิตวิญญาณ ความลับภายใน หัวใจของมนุษย์และสรรพสิ่ง »7ดังที่ฟอสโก มาราอีนี พรรณนาไว้อย่างแม่นยำ เรากำลังสูญเสียส่วนแห่งวิญญาณนิยมของเราเองในโลกธรรมชาติที่ไม่เคยหยุดหดตัว จำเป็นอย่างยิ่งที่จะพยายามกอบกู้มันกลับคืนมา ดุจหมอผีในอดีตกาลที่ออกเดินทางแสวงหาเพื่อไล่คว้าดวงวิญญาณที่ปลิวหายของผู้ป่วยใกล้ตาย ก่อนที่มันจะสลายไปตลอดกาล
