Dialogi Konfucjusza, władca bez korony

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego • pol­ski (po­lona­is)

« Bez tego fun­damen­tal­nego klu­cza [Dialogów] nie spo­sób uzyskać do­stępu do cywilizacji chiń­skiej. A kto nie zna tej cywilizacji, ten ni­gdy nie zdoła osią­gnąć ni­czego wię­cej niż czę­ściowe zro­zu­mie­nie do­świad­cze­nia ludz­kie­go. »

Con­fucius. Les En­tretiens de Con­fucius (Dia­logi kon­fucjań­skie), przekł. z chiń­skiego Pierre Ryck­mans, przedm. René Étiem­ble. Pa­ryż: Gal­limard, kol. « Con­na­is­sance de l’Orient » (« Po­zna­nie Orientu »), 1987.

Dzieje myśli ludz­kiej do­star­czają nie­wielu przy­kładów wpływu tak roz­le­głego i tak trwałego, jak wpływ Czcigod­nego Mi­strza Kon­ga, czyli Kong­fuzi¹Formy od­rzucone:
Cong fou tsëe.
Krong-fou-tsé.
K’ong-fou-tseu.
Kong-fou-tze.
Khoung-fu-tzée.
Khoung-fou-dze.
Cung-fou-tsée.
Khung-fu-dsü.
Kung-fu-tsu.
Kung fu-t­zu.
Cu­n-fu zu.
Cum-fu-çu.. Jeżeli mamy oceniać jego wiel­kość po głębo­kim pięt­nie, ja­kie wy­cisnął on na wszyst­kich lu­dach Azji Wschod­niej, to z całą pew­no­ścią można go na­zwać „naj­wspa­nial­szym na­uczycie­lem […], ja­kiego kie­dykol­wiek wy­dały wieki”. To wła­śnie w jego Dialogach (Lunyu)²Formy od­rzucone:
Analectes (Analekta).
Dialogues (Dialogi).
Les An­na­les (Roczniki).
Les Pro­pos (Wypowiedzi).
Les En­tretiens phi­loso­phi­ques (Dia­logi fi­lozoficzne).
Les Discus­sions phi­loso­phi­ques (Dys­kusje fi­lozoficzne).
Le Livre des en­tretiens ou des discours mo­raux (Księga dia­logów lub dys­kur­sów mo­ral­nych).
Discours et pa­ro­les (Dys­kursy i słowa).
Aphorismes (Aforyzmy).
Conver­sations avec ses disciples (Roz­mowy z uczniami).
Liber sen­ten­tia­rum (Księga sen­ten­cji).
Ratio­cinan­tium ser­mo­nes (Dia­logi ro­zu­mu­jących).
Dis­sertæ sen­ten­tiæ.
Lén-yù.
Luen yu.
Louen yu.
Loung yu.
Lien-yu.
Liun iu.
Liun-ju.
Loun-yu.
Loun iu.
Lún-iù.
Nie mylić z:
Les En­tretiens fami­liers de Con­fucius (Po­ufne roz­mowy Kon­fucjusza) (Kongzi jiayu), które stanowią ro­dzaj hetero­dok­syj­nego uzupeł­nie­nia zbioru Dialogów. ja­śnieje jego go­rąca mi­łość do człowie­czeń­stwa oraz jego wznio­sła mo­ral­ność, za­czerp­nięta ze źródeł zdro­wego roz­sąd­ku; to tam ob­ja­wia się jego nie­ustanna tro­ska o przy­wrócenie na­tu­rze ludz­kiej owego pier­wot­nego blasku otrzyma­nego od Nie­ba, lecz przy­ćmio­nego mro­kami nie­wie­dzy. Nie będzie więc dzi­wić, że oj­cowie jezuici, którzy uka­zali go Eu­ro­pie i wzbu­dzili dla niego po­dziw pod zlaty­nizowanym imie­niem Kon­fucjusza, po­wzięli doń en­tu­zjazm równy te­mu, jaki żywili Chiń­czycy. Uj­rzeli w jego Dialogach perły Chin, a raczej coś jesz­cze cen­niej­sze­go, po­nie­waż pre­tio­sior est cunc­tis opibus [sapien­tia] (mądrość jest cen­niej­sza niż perły)³Prz 3,15 (przekł. La Bi­ble: tra­duc­tion of­fi­cielle litur­gique (Bi­blia: ofi­cjalny prze­kład litur­giczny)).. I do­szli do wnio­sku, że „te na­uki są do­bre nie tylko dla Chiń­czyków, lecz […] mało zna­lazłoby się Fran­cu­zów, którzy nie po­czytaliby so­bie za wiel­kie szczę­ście, gdyby mo­gli je wpro­wadzić w czyn”. Sam Wol­ter, pod­bi­ty, za­wie­sił w swoim ga­bi­necie por­tret chiń­skiego mędr­ca, a u jego stóp umie­ścił te cztery wier­sze:

« Jedynego zbaw­czego ro­zumu tłuma­cz,
Nie olśnie­wając świa­ta, lecz oświe­ca­jąc umysły,
Mówił tylko jako mędrzec, a ni­gdy jako pro­rok;
A prze­cież mu wie­rzono, na­wet w jego wła­snej oj­czyź­nie. »

Vol­taire. « De la Chine » (« O Chi­nach »). Œuvres com­plètes de Vol­taire (Dzieła wszyst­kie Wol­tera), t. 40, Questions sur l’En­cyc­lopédie, par des ama­teurs (Pytania o En­cyklopedię, przez ama­to­rów), IV, César-Égalité (Cezar-Równość). Oxford: Vol­taire Fo­un­dation, 2009.

Oczywistość prawego rozumu

Roz­ważana pod dwoja­kim względem mo­ral­no­ści i po­li­ty­ki, dok­tryna Kon­fucjusza daje się po­rów­nać z tą, której mniej wię­cej w tej sa­mej epoce na­uczał So­krates. „Przy­ja­ciele ro­zu­mu, wro­go­wie en­tu­zja­zmu” (Wol­ter), Kon­fucjusz i So­krates przy­odziali staro­żytną mądrość w ową łagod­ność, ową oczywisto­ść, ów spo­kój, zdolne po­ruszyć na­wet naj­bar­dziej nie­okrze­sane umysły. Ni­gdy za­pewne duch ludzki nie był god­niej re­pre­zen­to­wany niż przez tych dwóch mężów. Górujący fi­lozofią, nie mniej góro­wali zdro­wym osądem. To­też za­wsze wie­dzie­li, jak da­leko zajść trzeba i w którym miej­scu się za­trzymać. A jeśliby na­wet zbo­czyli z pro­stej dro­gi, ich zdrowy roz­sądek przy­wracał ich na nią, w czym mają oni znaczną prze­wagę nad wie­loma fi­lozofami na­szych cza­sów, którzy snują ro­zu­mo­wania tak po­kręt­ne, tak fał­szy­we, sub­tel­no­ści tak prze­rażające, że le­d­wie sami sie­bie po­jąć zdołają. „Mistrz rze­kł: „Nikomu nie przy­szłoby na myśl wy­chodzić ina­czej niż drzwia­mi. Cze­muż więc lu­dzie próbują kro­czyć poza Dro­gą?” ” (VI.17)

Na­leży za­tem żałować opinii Hegla, który, nie zna­lazł­szy w Dialogach żad­nego z owych błęd­nych ro­zu­mo­wań, ja­kie on sam na­zywał fi­lozofią, wy­dał strasz­liwy wy­rok w jed­nym słowie: „by­łoby le­piej dla re­putacji Kon­fucjusza, gdyby dzieło jego nie zo­stało prze­łożone”⁴Hegel, Georg Wil­helm Frie­drich. Le­çons sur l’hi­sto­ire de la phi­loso­phie (Wy­kłady z hi­sto­rii fi­lozofii), przekł. z nie­miec­kiego Jean Gibe­lin. Pa­ryż: Gal­limard, 1954.. Ta iście ger­mań­ska po­garda jest tym dziw­niej­sza, że Niemcy po­sia­dają, w Roz­mo­wach z Go­ethem, książkę nie­zwykle zbliżoną — za­równo przez swoją po­godną pięk­ność, jak i przez żywą obec­ność Mi­strza. Nie łudźmy się! Osądzić Kon­fucjusza nie­god­nym prze­kładu, to od­rzucić sam ro­zum — „ową we­wnętrzną praw­dę, która jest w du­szy wszyst­kich lu­dzi, a którą nasz fi­lozof nie­ustan­nie radził się [, aby] kie­ro­wać każ­dym swoim słowem” (Jean de Labrune).

Droga mędrca

Po­dob­nie jak tylu in­nych „nauczycieli” ro­dzaju ludz­kie­go, jak Budda w In­diach czy Za­ratusz­tra w Per­sji, Kon­fucjusz nie był pi­sarzem, lecz Mi­strzem, który po­zostawił swoim uczniom tro­skę o spisanie jego na­uk. Zresztą obcy wiel­kim prze­mo­wom i nie na miej­scu roz­wija­nej elokwen­cji, wo­lał on od nich po­stawę skupio­ną, „jak po­stawa mu­zyka po­chylonego nad swoim in­strumen­tem, by wy­dobyć zeń naj­pięk­niej­sze melodie”⁵We­dle świe­tlistego ob­razu An­to­ine’a-Jose­pha As­safa.. Do­chodził nie­kiedy do te­go, że wzdychał: „Chciał­bym już wię­cej nie mówić”. Uczniom, których po­ruszały jego mil­cze­nia, od­po­wia­dał z ma­jestatem nie­mal ko­smicz­nym: „Czyż Niebo mówi? A prze­cież cztery pory roku na­stępują po so­bie, prze­cież sto stworzeń się ro­dzi. Czyż Niebo mówi?” (XVII­.19)

Oznaj­miał po­kor­nie każ­de­mu, kto chciał go słuchać: „Prze­ka­zuję, ni­czego nie wy­myślam […] i mi­łuję Staro­żyt­ność” (VII­.1). Tę rolę te­go, który po­daje da­lej ob­rzędy (li), wie­dzę (zhi) i po­czucie człowie­czeń­stwa (ren), wy­peł­niał z od­daniem, z god­no­ścią; nie bez po­pa­dania w głębo­kie zgnębie­nia, świa­dom jak da­lece „cięż­kie jest jego po­słan­nic­two i długa droga” (VIII­.7). Wsze­lako po­krze­piał się myślą o wy­peł­nia­niu praw­dziwego man­datu nie­biań­skie­go: „Król Wen umarł. Czyż te­raz nie ja jestem stróżem de­po­zytu cywilizacji? Gdyby Niebo za­przysię­gło jej zgubę, cze­muż po­wie­rzyłoby ją ta­kiemu śmier­tel­nikowi jak ja? A jeśli Niebo po­stanowiło ten de­po­zyt za­chować, cze­góż mam się lękać ze strony lu­dzi z Kuang?” (IX.5)

Imperium cnoty

Słowem często po­wraca­jącym w Dialogach jest słowo „mąż szlachet­ny” (junzi), które pier­wot­nie ozna­czało szlach­cica z wy­so­kiego rodu i ro­dziny, lecz któremu Kon­fucjusz na­daje nowe zna­cze­nie, za­stępując arysto­krację krwi arysto­kracją ser­ca. Człowiek szlachetny nie jest już de­fi­nio­wany przez uro­dze­nie, które otrzymuje z rąk przy­pad­ku, lecz przez wznio­słość mo­ralną i wraż­liwość, ja­kie nabywa dzięki stu­dio­waniu⁶Jak przy­po­mina Cyrille Ja­vary, Fran­cja od­czeka dwadzie­ścia trzy wieki po Kon­fucjuszu, aby uj­rzeć Fi­ga­ra, po­ko­jowca hrabie­go, jak do­maga się uczucia rów­no­ści i re­wanżu wo­bec przy­wile­jów swojego pa­na: „Pa­nie hrabio […]. Po­nie­waż jesteś wiel­kim pa­nem, sądzisz, że jesteś wiel­kim ge­niu­sze­m!… Szlachec­two, for­tu­na, ran­ga, stanowiska; wszystko to czyni człowieka tak dum­nym! A cóżeś uczynił dla zdobycia tylu dóbr? Za­dałeś so­bie trud, by się uro­dzić, i nic wię­cej. Zresztą człowiek do­syć zwyczaj­ny! Pod­czas gdy ja”, itd.. Po­dobny do „Gwiazdy Po­lar­nej” (II­.1), nie­wzruszony i cen­tral­ny, nie trosz­czy się o to, by być zauważanym; stara się raczej uczynić coś god­nego uwagi: „Mistrz rze­kł: „Nie jest nie­szczę­ściem być nie­roz­po­zna­nym przez lu­dzi; lecz jest nie­szczę­ściem ich nie roz­po­zna­wać” ” (I.16). Gdzież zna­leźć mak­symę pięk­niej­szą, obo­jęt­ność więk­szą wo­bec sławy i po­wodze­nia? Cóż w końcu za róż­nica, że Kon­fucjusz po­został przez całe życie władcą bez ko­ro­ny? Zbu­dował on Im­perium, którego nie­widzialne gra­nice się­gają gra­nic człowie­czeń­stwa.