Het Requiem van het Ainu-volk
Vertaald uit het Frans • Nederlands (néerlandais)
Naar het voorbeeld van de indiaanse volkeren wordt wat er vandaag rest van het Ainu-volk, eertijds zo opmerkelijk en zo vurig gehecht aan zijn vrijheid, jammerlijk samengedrongen in enkele aboriginale dorpen. Het sterft in stilte uit, overgelaten aan een lot dat het geenszins verdient. Vóór de Japanse hegemonie strekte zijn immense grondgebied zich evenwel uit als een majestueuze boom. Het grote eiland Hokkaido — destijds Ezo genaamd — vormde de massieve stam, waaruit twee afzonderlijke takken ontsproten. De ene, naar het noordwesten geneigd, was niets anders dan het eiland Sachalin — Kita-Ezo of « Noord-Ezo »; de andere, naar het noordoosten, tekende het snoer van de Koerilen — Oku-Ezo of « Ezo van de uitersten » — dat zich als een rozenkrans uitstrekte tot aan de punt van Kamtsjatka.
Aan de grenzen van de bekende wereld
Bijna een millennium lang had Japan geen enkele degelijke kennis van deze eilanden, verborgen onder mythologische nevelen. Het weinige dat het ervan wist, kwam van eigenaardige waren die het via ruilhandel ontving — haaienolie, arendsveren, geneeskrachtig korstmos, zonderlinge kleding ’s zomers genaaid van boomschors en ’s winters van zeehondenvellen —, of van verre, onbetrouwbare geruchten die de eilandhoofden beschreven als reuzen « zeer kwaadaardig en aan toverij verslaafd », in staat om naar believen « regen op te wekken en stormen te doen opsteken »1Matsumae-shi (Beschrijving van Matsumae) de Matsumae Hironaga, 1781, inédit en français (onuitgegeven in het Frans).. Pas in 1604 werd een daimyo aangesteld te Matsumae; maar deze beperkte zich er in zekere zin toe de wacht te houden.
« Verwaarloosbaar en verwaarloosd », deze eilanden waren tevens het enige deel van de Stille Oceaan dat aan de onvermoeibare activiteit van kapitein Cook ontsnapte. En als zodanig wekten zij de nieuwsgierigheid van La Pérouse, die sinds zijn vertrek uit Frankrijk brandde van ongeduld om er als eerste voet aan wal te zetten. In 1787 ankerden de fregatten onder zijn bevel voor Sachalin, en de Fransen, aan land gegaan, kwamen in aanraking met « een mensenras dat verschilt van dat der Japanners, der Chinezen, der Kamtsjadalen en der Tartaren, van wie zij slechts door een zeeëngte gescheiden zijn ». Betoverd door hun zachte en spontane manieren zowel als door hun zeldzame intelligentie, aarzelde La Pérouse niet hen te vergelijken met de best opgeleide Europeanen. Hij vertelt vol verwondering hoe een eilandbewoner, die zijn verzoeken begreep, een potlood greep om op papier een volkomen nauwkeurige kaart te tekenen en « met strepen het aantal dagmarsen per kano » aan te geven.
Toen kwam de Meiji-restauratie, die de eeuwenoude evenwichten van Ezo zou ontwrichten, wellicht nog meer dan die van Japan zelf. In het kielzog van een bruut beleid van ontginning en kolonisatie, verzwaard door autoritaire onteigeningen, onderwierp het centrale bestuur de Ainu’s aan een stiefmoederlijke voogdij die zelfs de naam van hun land uitwiste. In deze gedwongen marginalisering kwijnde hun rijke mondelinge literatuur, van generatie op generatie overgeleverd in het heiligdom van hun geheugen, weg tot slechts herinneringen van grootouders. Vergeten waren de gezangen gewijd aan de voorouders (ainu-yukar)2Van de beoefening van deze versverhalen (yukar) zijn slechts zeldzame getuigenissen bewaard gebleven: « Als men een Japanse tekening uit de 17e eeuw mag geloven, schijnt de verteller (yukar-kur) oorspronkelijk zijn tekst liggend bij het haardvuur te hebben gereciteerd, de maat slaand op zijn buik. De laatste getuigenissen […] tonen de verteller, in werkelijkheid meestal een vrouw, kleermakerszit gezeten aan de rand van het haardvuur, de maat slaand door met een stokje op de rand van de haard te tikken. De toehoorders doen hetzelfde en laten regelmatig begeleidende kreten horen »., de goddelijke heldendichten (kamuy-yukar) en de verhalen (uwepeker) waarin een vaag gepersonifieerde natuur tot leven kwam: de Zee die voedt, het Woud dat beschut, het Beertje dat in het dorp met oneindige zorg werd grootgebracht… Zoals Kubodera Itsuhiko betreurt: « Op enkele bejaarden na gebruiken de Ainu’s hun taal niet meer. Zij spreken Japans ».
De Offerbereidheid van Chiri Yukie
Het was om dit lot te bezweren dat Chiri Yukie verscheen. Verscheurd tussen haar moderne Japanse opvoeding en het erfgoed van haar grootmoeders, beroemde vertelsters, wetend dat zij door ziekte ten dode was opgeschreven, besteedde deze Ainu-vrouw haar zeer korte bestaan aan het transcriberen in Latijns schrift en het vertalen in het Japans van dertien goddelijke heldendichten, en werd zo de « jonge vrouw die de goden ving » als « geschenk aan de haren »3Om de mooie formulering van onderzoeker Marvin Nauendorff over te nemen.. Haar hart hield op met kloppen op negentienjarige leeftijd, slechts enkele uren na de voltooiing van haar manuscript Ainu shin’yô-shû (Verzameling van Ainu-gezangen)4Verworpen vormen:
Chants des dieux aïnous (Gezangen van de Ainu-goden).
Mythologie ainu (Ainu-mythologie).
Ainu shin’yooshuu.
Ainu shinyoushu.. Haar tante, Imekanu5Verworpen vormen:
Imekano.
Kannari Matsu., en haar broer, Chiri Mashiho, namen vervolgens de fakkel over en publiceerden omvangrijke vervolgen. In haar voorwoord, dat klinkt als een testament, heft Chiri Yukie de klaagzang aan van « hen die gedoemd zijn te verdwijnen » (horobiyuku mono):
« Waar zijn al die mensen gebleven die in vrede leefden in de bergen en op de vlakten? De natuur die sinds de oudste tijden bestond, verdwijnt geleidelijk. De weinigen van ons die nog resteren, slaan grote verbaasde ogen op voor de gang van de wereld. […] O, beklagenswaardige gestalte die ten onder gaat, gedwongen zich vast te klampen aan andermans genade! »
Tsushima, Yûko (dir.), Tombent, tombent les gouttes d’argent : Chants du peuple aïnou (Vallen, vallen de zilveren druppels: Gezangen van het Ainu-volk), trad. du japonais par Flore Coumau, Rodolphe Diot, Catherine Vansintejan, Pauline Vey et Rose-Marie Makino-Fayolle, Paris : Gallimard, coll. « L’Aube des peuples », 1996.
Het Verzet door de geest van Nukishio Kizô
Als volmaakt tegenwicht tegen deze lijkrede weigert Nukishio Kizô6Verworpen vormen:
Nukishio Hôchin.
Nukishio Hômaku. de profetie van de uitsterving. In zijn manifest van 1934, Assimilatie en overblijfselen van de Ainu’s (Ainu no dôka to senshô), wakkert hij de trots aan op de Ainu-naam, die in de taal van zijn volk « mens » betekent. De « gewone mens » (ningen) gestelend die verblind is door eigenbelang, roept hij de komst in van de « deugdzame mens » (hito, 人). In dit ideogram, waarvan de twee strepen elkaar stutten om te voorkomen dat zij vallen, leest hij de allegorie zelf van onze « krachtige en voortdurende wederzijdse steun die nodig is om overeind te blijven ». Zoals Confucius de « edele mens » (junzi) onderscheidde van de « kleine mens », is het in de actieve welwillendheid, tot deugd verheven, dat de intellectueel de hoop ontwaart op een eindelijk vreedzame samenleving waarin « de deugdzame mensen de kracht van de natuur eerbiedigen ».
Op zoek naar de weggevlogen zielen
Zoals het oude Ezo is verdwenen, dreigen met deze Ainu’s — broeders van het gebulder der bergstromen en van de klacht van de wind in het gebladerte — ook te vervagen de « woudachtige en barbaarse theofagie »; de « mythische communie met het onzichtbare »; de wilde heidevelden bevolkt met roemrijke herinneringen en kamuy-goden; en ten slotte de « primitieve intuïties die als middelpunt het begrip ramat hebben — de geest, de geheime intimiteit, het hart van de mens en der dingen »7Zo treffend beschreven door Fosco Maraini.. Wij verliezen ons eigen deel animisme in een natuurlijke wereld die onophoudelijk krimpt. Het is dringend te trachten het terug te winnen, zoals die sjamanen van weleer die zich in een zoektocht wierpen om de weggevlogen zielen der stervenden in te halen alvorens zij voor altijd vervliegen.
