polski (polonais)

Mappemonde mettant en évidence le Japon et la Russie.

Requiem ludu Ajnów

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego •

Na po­do­bień­stwo na­ro­dów in­diań­ski­ch, to, co po­zostało dziś z ludu Aj­nów, nie­gdyś tak nie­zwykłego i tak żar­liwie mi­łującego wol­ność, we­getuje nędz­nie w kilku wio­skach tu­byl­czych. Ga­śnie w mil­cze­niu, po­zostawiony loso­wi, na który by­naj­mniej nie za­sługuje. Przed ja­poń­ską hegemo­nią jego roz­le­głe te­ryto­rium roz­cią­gało się wszakże na kształt ma­jestatycz­nego drze­wa. Wielka wy­spa Hok­ka­ido — zwana wów­czas Ezo — stanowiła jego po­tężny pień, z którego wy­rastały dwie od­rębne ga­łęzie. Jed­na, po­chylona ku pół­noc­nemu za­chodowi, była ni­czym in­nym jak wy­spą Sa­chalin — Ki­ta-Ezo, czyli « Ezo Pół­nocne » ; druga, ku pół­noc­nemu wschodowi, ryso­wała różaniec Wysp Kuryl­skich — Oku-Ezo, czyli « Ezo krań­ców » — na­nizany aż po cypel Kam­czat­ki.

Na krańcach znanego świata

Przez blisko ty­siąc­le­cie Ja­po­nia nie miała żad­nego po­waż­nego wy­obrażenia o tych wy­spach skrytych pod mi­to­logicz­nymi mgłami. Nie­wie­le, co o nich wie­dzia­ła, za­wdzię­czała oso­bliwym to­warom, które otrzymywała w dro­dze han­dlu wy­mien­nego — ole­jowi z re­ki­na, piór­kom or­ła, lecz­niczym po­ro­stom, dziw­nym odzie­niom szy­tym latem z ko­ry, zimą ze skór fo­czych —, bądź od­le­głym, nie­pew­nym po­głoskom, które opisy­wały wy­spiar­skich wo­dzów jako ol­brzymów « wielce zło­śliwych i od­danych ma­gii », zdol­nych we­dle swej woli « wy­woływać deszcz i wzbu­dzać bu­rze »1Matsumae-shi (Opis Mat­sumae) Mat­sumae Hi­ro­na­gi, 1781, nie­opubliko­wane po fran­cu­sku.. Do­piero w roku 1604 mia­nowano da­imyō w Mat­sumae ; lecz ten za­do­walał się nie­jako peł­nie­niem war­ty.

« Nie­istotne i za­nie­dbywane », wy­spy te były rów­nież jedyną czę­ścią Pa­cyfi­ku, która umknęła nie­zmor­dowanej ak­tyw­no­ści ka­pitana Co­oka. I wła­śnie z tego po­wodu wzbu­dziły cie­ka­wość La Péro­use­’a, który od chwili opusz­cze­nia Fran­cji płonął nie­cier­pliwo­ścią, by jako pierw­szy do nich do­trzeć. W roku 1787 fregaty pod jego do­wódz­twem za­ko­twiczyli przed Sa­chalinem, a Fran­cu­zi, ze­szedł­szy na ląd, we­szli w kon­takt z « rasą lu­dzi od­mienną od Ja­poń­czyków, Chiń­czyków, Kam­czadałów i Ta­tarów, od których dzie­lił ich jedynie ka­nał ». Oczaro­wany ich łagod­nymi i spon­tanicz­nymi ma­nie­rami, a rów­nie ich nie­zwykłą in­teligen­cją, La Péro­use nie za­wahał się po­rów­nać ich z naj­le­piej wy­kształ­conymi Eu­ro­pej­czyka­mi. Z za­chwytem opo­wia­da, jak pe­wien wy­spia­rz, po­jąw­szy jego proś­by, chwycił ołówek, by na­kreślić na pa­pie­rze nad­zwy­czaj do­kładną mapę i wska­zać « kreskami liczbę dni po­dróży pi­rogą ».

Na­de­szła re­stau­racja Meiji, która miała za­chwiać od­wiecz­nymi rów­nowagami Ezo, być może jesz­cze bar­dziej niż sa­mej Ja­po­nii. W toku brutal­nej po­li­tyki kar­czowania i ko­lonizacji, za­ostrzonej ar­bi­tral­nymi wy­własz­cze­nia­mi, ad­mi­nistracja cen­tralna pod­dała Aj­nów wła­dzy ma­cochy, wy­ma­zując na­wet na­zwę ich zie­mi. W tym wy­mu­szonym ze­pchnię­ciu na mar­gines ich bo­gata literatura ust­na, prze­ka­zywana z po­ko­le­nia na po­ko­le­nie w sank­tu­arium ich pa­mię­ci, wię­dła, aż stała się jedynie wspo­mnie­niami dziad­ków. Za­po­mniane pie­śni po­świę­cone przod­kom (ainu-yukar)2Z prak­tyki tych re­cytacji wier­szowanych (yukar) za­chowały się jedynie nie­liczne świa­dec­twa : « Jeśli wie­rzyć ja­poń­skiemu rysun­kowi z XVII wie­ku, re­cytator (yukar-kur) zdaje się pier­wot­nie psal­mo­dować swój tekst le­żąc przy pa­le­nisku, wy­bi­ja­jąc takt ude­rze­niami w brzuch. Ostat­nie świa­dec­twa […] uka­zują re­cytato­ra, w rze­czywisto­ści naj­czę­ściej ko­bie­tę, sie­dzącą po tu­recku na krawędzi pa­le­niska i wy­bi­ja­jącą takt ude­rze­niami pa­tyczka o brzeg ogni­ska. Słuchacze czynią to sa­mo, re­gular­nie wy­dając to­warzyszące okrzyki »., bo­skie epo­peje (kamuy-yukar) i baśnie (uwepeker), w których ożywała na­tura mgli­ście uper­so­nifi­ko­wana : Mo­rze, które żywi, Las, który daje schro­nie­nie, Niedź­wia­dek wy­chowywany we wsi z nie­skoń­czoną pie­czołowito­ścią… Jak ubo­lewa Kubo­dera It­suhiko : « Poza nie­licz­nymi star­cami Aj­nowie nie po­sługują się już swoim językiem. Mówią po ja­poń­sku ».

Ofiarna gorliwość Chiri Yukie

To wła­śnie po to, by od­wrócić ten los, po­ja­wiła się Chiri Yukie. Roz­dzie­rana mię­dzy swoim nowocze­snym ja­poń­skim wy­kształ­ceniem a dzie­dzic­twem swoich pra­babek, sław­nych re­cytato­rek, świa­doma swego wy­roku wy­danego przez choro­bę, ta Aj­nuska po­świę­ciła swą na­der krótką eg­zysten­cję na prze­pisanie al­fabe­tem łaciń­skim i prze­tłuma­cze­nie na ja­poń­ski trzyna­stu bo­skich epo­pei, stając się « dziew­czyną, która schwytała bo­gów » — « da­rem dla swoich »3By po­służyć się piękną for­mułą badacza Ma­rvina Na­uen­dorf­fa.. Jej serce prze­stało bić w wieku dzie­więt­na­stu lat, za­le­d­wie kilka go­dzin po ukoń­cze­niu ręko­pisu Ainu shi­n’yō-shū (Zbiór pie­śni aj­nuskich)4Formy od­rzucone :
Chants des dieux aïnous (Pie­śni bo­gów aj­nuskich).
Mythologie ainu (Mi­to­logia Aj­nów).
Ainu shi­n’yooshuu.
Ainu shi­nyoushu.. Jej ciot­ka, Imekanu5Formy od­rzucone :
Imekano.
Kan­nari Mat­su., i brat, Chiri Ma­shi­ho, prze­jęli na­stęp­nie po­chod­nię, publikując im­po­nujące kon­ty­nuacje. W przed­mo­wie o brzmie­niu te­stamentu Chiri Yukie in­to­nuje tren « ty­ch, którzy ska­zani są na za­gładę » (horo­biy­uku mono) :

« Gdzież po­dziali się ci wszy­scy lu­dzie, którzy żyli w po­koju w górach i na rów­ninach ? Przy­ro­da, która ist­niała od naj­daw­niej­szych cza­sów, stop­niowo zni­ka. Garstka nas, którzy jesz­cze po­zostajemy, otwiera wiel­kie zdu­mione oczy na wi­dok ewolu­cji świa­ta. […] O, żałosna syl­wetko ginąca, zmu­szona chwytać się łaska­wo­ści bliź­nich ! »

Tsushi­ma, Yūko (red.), Tom­bent, tom­bent les gout­tes d’ar­gent : Chants du peu­ple aïnou (Spa­dają, spa­dają srebrne kro­ple : Pie­śni ludu Aj­nów), tłum. z jap. Flore Coumau, Ro­dol­phe Diot, Ca­therine Van­sin­tejan, Pau­line Vey i Ro­se-Ma­rie Ma­ki­no-Fay­ol­le, Pa­ryż : Gal­limard, se­ria « L’Aube des peu­ples », 1996.

Opór przez ducha — Nukishio Kizō

W do­sko­na­łym kon­tra­punk­cie do tej mowy po­grze­bo­wej Nuki­shio Kizō6Formy od­rzucone :
Nuki­shio Hōchin.
Nuki­shio Hōma­ku. od­rzuca pro­roc­two za­głady. Po­przez swój ma­nifest z 1934 ro­ku, Asy­mi­lacja i ślady Aj­nów (Ainu no dōka to sen­shō), ożywia na nowo dumę z imie­nia Aj­nu, które w języku jego ludu ozna­cza « istota ludzka ». Pięt­nując « człowieka po­spo­li­tego » (ningen) za­śle­pio­nego oso­bi­stymi in­teresami, wzywa do na­dej­ścia « człowieka cnotliwego » (hito, 人). W tym ide­ogra­mie, którego dwie kreski pod­pie­rają się na­wzajem, by nie upa­ść, od­czytuje ale­go­rię sa­mej na­szej « po­trzeby wzajem­ne­go, ener­gicz­nego i nie­ustan­nego wspar­cia, by utrzymać się w pio­nie ». Ni­czym Kon­fucjusz roz­róż­nia­jący « człowieka szlachet­nego » (junzi) od « człowieka ma­łego », to w czyn­nej życz­liwo­ści, wznie­sio­nej do rangi cnoty, in­telek­tu­alista do­strzega na­dzieję na spo­łeczeń­stwo wresz­cie po­go­dzone, w którym « lu­dzie cnotliwi sza­nują po­tęgę na­tury ».

W poszukiwaniu ulotnych dusz

Tak jak znik­nęło dawne Ezo, wraz z tymi Aj­nami — braćmi huku po­to­ków i skargi wia­tru w li­ściach — grozi też wy­ma­zanie « le­śnej i bar­barzyń­skiej teo­fagii » ; « mi­tycz­nej ko­mu­nii z nie­widzial­nym » ; dzi­kich wrzoso­wisk za­lud­nio­nych chwaleb­nym wspo­mnie­niami i bo­gami kamuy ; wresz­cie « pier­wot­nych in­tu­icji skupio­nych wo­kół idei ramat — du­cha, ta­jem­nej głębi, serca człowieka i rze­czy »7Tak traf­nie opisanych przez Fo­sco Ma­rainie­go.. Tra­cimy na­szą wła­sną cząstkę animi­zmu w świe­cie przy­ro­dy, który nie­ustan­nie się kur­czy. Pilne jest, by­śmy spróbo­wali ją od­zyskać, ni­czym dawni sza­ma­ni, którzy ruszali na wy­prawę, by do­go­nić ulotne du­sze ko­na­jących, za­nim roz­płyną się na za­wsze.

Czytaj wię­cej
  • 13 min
Mappemonde mettant en évidence l’Inde et le Pakistan.

Złoto Sikhów: przepych i uniwersalność Granthu

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego •

Jed­nym ze świę­tych zbior­ników wod­nych In­dii jest „jezioro nie­śmier­tel­no­ści“ (Am­rita Sa­ra) w Am­rit­sarze1Formy od­rzucone:
« Mare d’im­mor­talité » (Ka­łuża nie­śmier­tel­no­ści).
« Étang de l’im­mor­talité » (Staw nie­śmier­tel­no­ści).
« Bas­sin de l’im­mor­talité » (Basen nie­śmier­tel­no­ści).
« Bas­sin du breu­vage de l’im­mor­talité » (Basen na­poju nie­śmier­tel­no­ści).
« Bas­sin du nec­tar » (Basen nek­taru).
« Lac du nec­tar » (Jezioro nek­taru).
« Excel­lente am­bro­isie » (Dosko­nała am­bro­zja).
Am­rita Sa­ras.
Umrita-sara.
Umritsar.
Umritsir.
Umretsir.
Amretsir.
Amritsir.
Umbritsir.
Amritsur.
Umritsur.
Umritzer.
Umbritzir.
Amretseyr., gdzie bije serce wiary si­khij­skiej. Kto­kol­wiek się tam udaje, zo­staje po­rwany przez ludzki tłum wśród za­pa­chów kwia­tów i ka­dzidła, i do­ciera wraz z nim przed cu­downy wi­dok: złotą świą­ty­nię, kró­lu­jącą ni­czym dro­go­cenny klej­not po­środku wód. Spo­dzie­wamy się za­chwytu, a do­zna­jemy olśnie­nia. Nie­opisany ścisk po­dróż­nych, piel­grzymów i cie­kaw­skich „ze wszyst­kich ras In­dii“ tłoczy się i na­wołuje „w dźwięcz­nych dia­lek­tach, które ude­rzają w ucho ni­czym huk fan­far“, pod­czas gdy dzieci w biegu okrążają mar­mu­rowe na­brze­ża. Świą­ty­nia ta przyj­muje wszyst­ki­ch, bez względu na płeć czy wy­zna­nie. W jej wnętrzu nie ma żad­nego boż­ka. Jedynym przed­mio­tem czci, spo­czywającym w wiel­kiej sali pod bal­dachi­mem z bro­ka­tu, jest Granth, skom­pilowany pier­wot­nie przez Ar­dżana, pią­tego guru, i jego wier­nego skrybę Bhai Gur­dasa. „Dniem i nocą, bez wy­tchnie­nia, jakby dla urze­czywist­nie­nia swoistej ad­o­racji wie­czystej, granthi [cele­bran­si] śpie­wają pod tymi czcigod­nymi skle­pie­niami frag­menty świę­tej księ­gi, akom­pa­niu­jąc so­bie na in­strumen­tach strunowych.“

Pół tysiąclecia rozproszonej poezji

Si­khowie określają swoją świętą księgę jako Adi Granth (Pierw­sza Księga) lub Sri Guru Granth Sa­hib (Czcigodna Księ­ga-Mistrz)2Formy od­rzucone:
Sri Guru Granth Sa­heb.
Siri Guru Granth Sa­hid.
Shri Guru Grant Sa­hib.
Śrī Guru Gran­tha Sāhib., lecz jesz­cze czę­ściej po­sługują się mglistą na­zwą Granth (Księga)3Formy od­rzucone:
Grantha.
Grant.
Grântah.
Grandth., po­dob­nie jak chrze­ści­ja­nie na­zywają swoją Biblią (Księgi). Otóż Granth jest dzie­łem zupeł­nie wy­jąt­ko­wym na tle ka­nonów in­nych re­ligii: fascynującą an­to­logią po­etyc­ką, która za­wiera nie tylko hymny i pie­śni swoich guru, ale także utwory wcze­śniej­szych mi­sty­ków, jak szejk Faridud­din, zwany Babą Faridem, uro­dzony około 1175 ro­ku. Guru żyli na­to­miast mię­dzy 1469 a 1708 ro­kiem — oto pięć stu­leci roz­pro­szonej po­ezji in­dyj­skiej, której nie­prze­rwana re­cytacja (akhand path) wy­maga od zmie­nia­jących się bez ustanku granthich dwóch dni i dwóch nocy. Dlatego też dzie­siąty i ostatni guru, Go­bind Sin­gh, na łożu śmier­ci, za­miast wy­zna­czyć na­stęp­cę, ogłosił, że od­tąd ten zbiór będzie wiecz­nym prze­wod­ni­kiem du­sz: „Po mo­jej śmierci mu­sicie w każ­dych oko­licz­no­ściach zwracać się do Granth Sa­hiba; to on będzie waszym guru; o cokol­wiek go po­pro­sicie, on wam to ukaże“.

Wspólna Kuchnia braterstwa

Fi­lozofia Granthu jest na­uką mi­ło­ści i życz­liwo­ści, rzuconą mię­dzy świat hin­du­ski a świat mu­zuł­mań­ski. Od pierw­szego przej­muje po­boż­ność (bhakti) bez boż­ków i jarzma ka­sto­we­go. Od drugiego — mo­noteizm i su­ficki po­ryw bez sza­ria­tu. Po­sługując się wznio­słą po­ezją, daje wy­obrażenie o tym, czym może być życie warte prze­życia, życie praw­dziwe; co wy­nosi ją do rangi re­ligii uniwer­sal­nej. Jej mo­dlitwa koń­czy się nie­zmien­nie życze­niami skie­ro­wanymi do ca­łej ludz­ko­ści: „Niech Twoja wo­la, o Pa­nie, przy­nie­sie po­kój i szczę­ście każ­demu i wszyst­kim na ca­łym świe­cie“. Wspo­mniany już Bhai Gur­das wy­ja­śnia:

„On [sikh] żyje praw­dziwie życiem ofia­ry, życiem nie­wol­nika Pa­na, którego mi­łuje. […] W swojej mi­ło­ści za­po­mina o głodzie i śnie. Jego ręce nie­ustan­nie za­jęte są po­ma­ga­niem po­trze­bu­jącym i po­cie­sza­niem upa­dłych na du­chu. […] Wiel­ko­dusz­ny, to­le­ran­cyjny i po­god­ny, żyje, by służyć ludz­ko­ści.“

Ladame, Pau­l-Ale­xis, « Les Si­khs » (Sikhowie), Ca­hiers d’étu­des ca­thares (Ze­szyty stu­diów ka­tar­ski­ch), nr 147, jesień 1995, s. 3–38.

Guru głosili rów­ność ab­so­lut­ną, która znaj­duje swój naj­bar­dziej kon­kretny wy­raz w langarze. Słowo to ozna­cza re­fek­tarz przy­le­ga­jący do świą­tyń oraz po­siłek wspól­notowy tam po­da­wany, otwarty dla wszyst­kich. „Langar, za­po­cząt­ko­wany przez pierw­szego guru, […] Na­na­ka, był szcze­gól­nie oryginalny i radykalny w In­dia­ch, gdzie przez wieki […] ist­niały i na­dal ist­nieją za­kazy do­ty­czące osób, z którymi wolno wspól­nie spo­żywać po­siłki“. Mówi się, że sam cesarz Ak­bar, naj­bar­dziej to­le­ran­cyjny z wład­ców mo­gol­ski­ch, pod­dał się tej bez­warun­ko­wej go­ścin­no­ści, za­sia­dając w sze­regach pro­stych lu­dzi, by z nimi łamać chleb4We­dług mało pew­nej tra­dycji epizod ten wy­warł na mo­nar­sze tak wiel­kie wrażenie, że ofia­ro­wał te­ren, na którym Si­khowie mieli wy­ko­pać „jezioro nie­śmier­tel­no­ści“..

„Zbu­duj tra­twę kon­tem­placji, na niej prze­płyniesz bez prze­szkód,
I nie zde­rzysz się ani z oceanem, ani z przy­pływem. […]
Ten, kto ujarz­mia swoje ego, wy­zbywa się „ja“ i w ten spo­sób się upięk­sza. […]
Nie roz­stajemy się już, jeśli praw­dziwie zjed­noczymy się z Pa­nem.
Wtedy ustaje chodze­nie tam i z po­wro­tem i do­strze­gamy Pana wszędzie.“5Sri Gou­rou Granth Sa­hib (Sri Guru Granth Sa­hi­b), t. III, tłum. z pen­dżab­skie­go, hin­di, per­skiego i kilku dia­lek­tów in­dyj­skich Jar­nail Sin­gh, s. 869.

W języku bar­dzo sym­bo­licz­nym ten wiersz zna­ko­mi­cie stresz­cza na­ukę [sikhij­ską]. Ego (haumai, „ja-ja“) człowieka […] jest więź­niem życia ma­terial­nego i jego win, sym­bo­lizowanych przez ocean i przy­pływ. Z ich po­wodu […] nie może do­trzeć na drugi brzeg, brzeg ostatecz­nego wy­zwole­nia (nirvanu) […]. Człowiek musi więc oczy­ścić swoją istotę du­chową (manu), wy­dobyć ją z osłony „ja-ja“ i w ten spo­sób stać się mi­łym Bo­gu.“

Ma­trin­ge, De­nis, Les Si­khs : hi­sto­ire et tra­dition des « Lions du Pan­jab » (Sikhowie: hi­sto­ria i tra­dycja „L­wów Pen­dżabu­“), Pa­ryż: Al­bin Mi­chel, se­ria „Planète In­de“, 2008.

Ziemska Jerozolima

Wie­czór za­pada nad Pen­dżabem, a złota świą­ty­nia otacza się gir­lan­dami oliw­nych lam­pek, „których od­bi­cia w wo­dzie sprawia­ją, że drży ona mi­go­tliwymi blaskami skarbu“ (Mir­cea Elia­de). Kon­tem­plator myśli wów­czas, że miej­sce to jest czymś znacz­nie wię­cej, niż się wy­daje. To wi­zja mia­sta wiecz­nie „lśnią­cego […], uka­zującego do­stoj­nie oczom […] swoje ty­siące olśnie­wających ko­puł, na które świa­tło […] spada i od­bija się ośle­pia­jącą mgłą“ (Lamar­tine). To obiet­nica mia­sta, które go­dzi człowieka z bliź­nim i z sa­mym so­bą, a którego pier­wotna Jero­zolima zdaje mi się z każ­dym dniem coraz bar­dziej od­dalać:

„Dla chrze­ści­ja­nina świą­ty­nia w Am­rit­sarze zdaje się za­po­wia­dać nie­biań­ską Jero­zolimę, mia­sto, którego bramy, jak mówi Apo­ka­lip­sa, ni­gdy nie zo­staną za­mknię­te, by przy­jąć wszyst­kie ludy6Et am­bu­labunt gen­tes in lu­mine ejus, et re­ges terræ af­ferent gloriam suam et honorem in il­lam. Et portæ ejus non clau­den­tur per diem; nox enim non erit il­lic (Na­rody będą chodziły w jego świe­tle, a kró­lowie ziemi wniosą doń swoją chwałę. Dzień po dniu bramy jego nie będą za­myka­ne; bo nocy tam nie będzie). Ap 21, 24–25 (La Bi­ble : tra­duc­tion of­fi­cielle litur­gique / Bi­blia: ofi­cjalne tłuma­cze­nie litur­gicz­ne). przed tro­nem Boga i Baran­ka. Rze­czywi­ście, jest w tym miej­scu za­po­wiedź ludz­ko­ści po­jed­na­ne, tym bar­dziej wstrząsająca, gdy zna się bo­le­sną hi­sto­rię Pen­dżabu i si­khi­zmu.“

Vagneux, Yann, « Le Tem­ple d’or » (Złota Świą­ty­nia), La Croix, 12 stycz­nia 2024.

Czytaj wię­cej
  • 10 min
Mappemonde mettant en évidence la Turquie et la Grèce.

Ten, który szukał samego siebie: wielkość i samotność Heraklita

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego •

Heraklit z Efezu do­ciera do nas z głębin wie­ków po­przez frag­menty zwoju zło­żonego w V wieku p.n.e. w świą­tyni Ar­temi­dy. Do dziś trwa spór, czy ów zwój stanowił cią­gły trak­tat, czy też składał się z myśli od­ręb­nych, ta­kich jak te, które przy­pa­dek cytatów nam za­chował. Heraklit wy­rażał się w nich w każ­dym razie sty­lem sy­bi­liń­skim, zwię­złym, zdol­nym wprawić w zdu­mie­nie; przy­bie­rał za­razem ton pro­roka i język fi­lozofa. Stąd ów przy­domek Ciem­nego lub Mrocz­nego (Σκοτεινός), tak często to­warzyszący jego imie­niu, lecz który wy­daje mi się nie mniej prze­sadzony: « Z pew­no­ścią [jego] lek­tura jest z po­czątku su­rowa i trud­na. Noc jest ciem­na, mroki gęste. Ale jeśli wtajem­niczony cię po­pro­wadzi, uj­rzysz w tej księ­dze ja­śniej niż w peł­nym słońcu » (An­to­logia grec­ka, we­dług ręko­pisu pa­latyń­skiego). Błyski, które po­zostały nam z jego na­uki, są ni­czym ful­guracje bu­rzy, która w ta­jem­niczy spo­sób się od­daliła, roz­dzie­rając noc pre­so­kratyczną ogniem nie da­jącym się z żad­nym in­nym po­rów­nać. Hegel, kreśląc na­ro­dziny « świa­tła myśli », roz­po­znaje w Heraklicie po­stać naj­bar­dziej pro­mien­nie cen­tral­ną. Heideg­ger idzie jesz­cze da­lej: « Heraklit nosi przy­domek “Ciem­ne­go”. Tym­czasem jest on Ja­snym. Al­bo­wiem mówi to, co oświe­ca, próbu­jąc za­pro­sić jego świa­tło do wej­ścia w język myśli »1Heideg­ger, Mar­tin, Es­sais et Con­féren­ces (Eseje i od­czyty), trad. de l’al­le­mand par An­dré Préau (tłum. z nie­miec­kiego An­dré Préau), préf. de Jean Be­au­fret, Pa­ris : Gal­limard, coll. « Les Es­sais », 1958..

Królewskość odmowy

Do tej po­zor­nej ciem­no­ści do­chodziła u Heraklita głęboka duma i po­garda dla bliź­nich. Gdy bo­wiem fi­lozof jest dum­ny, ni­gdy nie jest dumny na po­ły. Ksią­żę-dzie­dzic, bez trudu zrzekł się kró­lew­skiej god­no­ści na rzecz brata, po czym od­mówił stanowie­nia prawa dla mia­sta, które osądzał jako nie­odwołal­nie « pod pa­nowaniem złego ustroju » (πονηρᾷ πολιτείᾳ). Oto wy­cofał się do sank­tu­arium Ar­temi­dy, gra­jąc w ko­ści z dzieć­mi. Gdy cie­kaw­scy tłoczyli się wo­kół nie­go, rzucał im:

« Czemu się dzi­wicie, łotrzyko­wie? Czy nie le­piej ro­bić to, niż wieść z wami życie w mie­ście? » (Τί, ὦ κάκιστοι, θαυμάζετε ; Ἢ οὐ κρεῖττον τοῦτο ποιεῖν ἢ μεθ’ ὑμῶν πολιτεύεσθαι ;)

Dio­gène Laër­ce, Livre IX (Dio­genes Laer­tios, Księga IX), trad. du grec par Ja­cques Brun­schwig (tłum. z grec­kiego Ja­cques Brun­schwig), dans Vies et Do­ctrines des phi­loso­phes il­lu­stres (Żywoty i po­glądy słyn­nych fi­lozofów), trad. sous la dir. de Ma­rie-Odile Gou­le­t-Ca­zé, Pa­ris : Librairie générale française, coll. « La Po­chothèque », 1999.

Ów mędrzec nie po­trze­bo­wał ni­ko­go, gar­dzący na­wet to­warzystwem uczonych. Nie był jed­nak człowie­kiem nie­czułym; a gdy smu­cił się nie­szczę­ścia­mi, z których utkana była ludzka eg­zysten­cja, łzy na­pływały mu do oczu. « Szuka­łem sa­mego sie­bie » (Ἐδιζησάμην ἐμεωυτόν), wy­zna­je, jakby był jedynym, który na­prawdę urze­czywist­nił del­ficki na­kaz « Po­znaj sa­mego sie­bie ». Nie­tz­sche po­czuje święty lęk przed tą au­tar­kią: « nie można od­gad­nąć », po­wie fi­lozof woli mo­cy, « czym było uczucie sa­mot­no­ści prze­nika­jące efezyj­skiego pustel­nika ze świą­tyni Ar­temi­dy, jeśli sa­memu nie od­naj­dzie się sie­bie, ska­mie­nia­łego z prze­rażenia, w naj­dzik­szych i naj­bar­dziej opusto­sza­łych górach »2Nie­tz­sche, Frie­drich, La Phi­loso­phie à l’épo­que tra­gique des Grecs (Fi­lozofia w tra­gicz­nej epoce Greków), trad. de l’al­le­mand par Mi­chel Haar et Marc de Lau­nay (tłum. z nie­miec­kiego Mi­chel Haar i Marc de Lau­nay), dans Œuvres (Dzieła). I, trad. sous la dir. de Marc de Lau­nay, Pa­ris : Gal­limard, coll. « Bi­blio­thèque de la Pléiade », 2000..

Zawrót głowy powszechnego przepływu

Pod­czas gdy na drugim krańcu grec­kiego świata szkoła ele­acka za­mrażała byt w lodowatym bez­ruchu, Heraklit poj­muje jed­ność jako rzekę w wiecz­nym ruchu, po­zostającą tą sa­mą, choć za­wsze od­mienną — nowe fale bez­ustan­nie po­pychają dawne przed sobą3Przez ten ob­raz Heraklit nie mówi jedynie, że eg­zysten­cja ska­zana jest na zmienne ko­leje losu i upad­ki, lecz że żadna rzecz nie jest tym a tym: ona tym się staje. Świat przy­po­mina kykeon (κυκεών), ową mie­sza­ninę wi­na, tar­tego sera i mąki jęcz­mien­nej, której gęsta kon­sy­sten­cja za­wdzię­cza swoją jed­ność jedynie mie­sza­niu. Gdy ono ustaje, skład­niki roz­dzie­lają się, to, co cięż­sze, opada i ten rytu­alny na­pój prze­staje ist­nieć. Ruch oka­zuje się w ten spo­sób kon­sty­tu­tywny dla jed­no­ści prze­ci­wień­stw: « Na­wet kykeon roz­kłada się, jeśli się go nie mie­sza » (Καὶ ὁ κυκεὼν διίσταται μὴ κινούμενος).. Wbrew po­wszech­nej ilu­zji trwało­ści, nic nie jest stałe: « Wszystko płynie » (Πάντα ῥεῖ), « Wszystko jest stawaniem się » (Hegel), « Wszyst­kie rze­czy […] chybo­czą się bez prze­rwy […]. Nie ma­luję by­tu. Ma­luję przej­ście » (Mon­taigne).

Płynię­cie wszyst­kich rze­czy po­ciąga za sobą ten skutek, że wszystko prze­kształca się w swoje prze­ci­wień­stwo. Jeśli byt ist­nieje jedynie w zmia­nie, jest siłą rze­czy środ­kiem mię­dzy dwoma prze­ciw­staw­nymi bie­guna­mi; w każ­dej chwili staje się nie­uchwytną gra­nicą, gdzie sty­kają się dwie prze­ciwne ja­ko­ści. Strasz­liwe pra­wo, które sto­suje się do sa­mego człowie­ka, bo każdy wiek jest śmier­cią te­go, który go po­prze­dza:

« Czyż nie­mowlę nie zni­kło w dziec­ku, a dziecko w chłop­cu, młodzie­niec w ado­le­scen­cie, ado­le­scent w młodym męż­czyź­nie, a po­tem […] mąż doj­rzały w starcu […]? Być może […] na­tura uczy nas po ci­chu, by nie lękać się ostatecz­nej śmier­ci? »

Phi­lon d’Ale­xan­drie, De Io­se­pho (Fi­lon z Alek­san­drii, O Józe­fie), trad. du grec par Jean Laporte (tłum. z grec­kiego Jean Lapor­te), Pa­ris : Éditions du Cerf, coll. « Les Œuvres de Phi­lon d’Ale­xan­drie », 1964.

Estetyka kosmicznej gry

W po­szuki­waniu tra­gicz­nej afir­ma­cji życia, Nie­tz­sche uczyni z efezyj­skiego pustel­nika swego naj­bliż­szego przod­ka. « Świat, w swej od­wiecz­nej po­trze­bie praw­dy, ma […] od­wiecz­nie po­trzebę Heraklita », oświad­czy. I gdzie in­dziej:

« […] ob­cowanie z Heraklitem daje mi wię­cej swobody i po­cie­chy niż ja­kie­kol­wiek in­ne. Przy­zwole­nie na nie­trwałość i na unicestwienie; “tak” po­wie­dziane sprzecz­no­ści i woj­nie; stawanie się, za­kładające od­rzucenie sa­mego po­jęcia “bytu” — w tym mu­szę roz­po­znać […] myśl naj­bliż­szą mo­jej, jaka kie­dykol­wiek zo­stała po­myślana. »

Nie­tz­sche, Frie­drich, L’Antéchrist (Antychryst), su­ivi de Ecce homo, trad. de l’al­le­mand par Jean-C­laude Hémery (tłum. z nie­miec­kiego Jean-C­laude Hémery), Pa­ris : Gal­limard, coll. « Fo­lio », 1974.

To, co nie­miecki fi­lozof w nim przede wszyst­kim od­naj­dzie, to an­tidotum na schopen­hau­erow­ski pe­sy­mizm. Da­leka od ugina­nia się pod jarz­mem rze­ko­mych win, nie­sprawie­dliwo­ści, sprzecz­no­ści, cier­pień, rze­czywistość wy­zwala się z wszel­kiej mo­ral­no­ści: jest « dziec­kiem, które się bawi, prze­suwa ka­myki na plan­szy: kró­le­stwo dziecka » (παῖς […] παίζων, πεσσεύων· παιδὸς ἡ βασιληίη). Jeśli Heraklit wmie­szał się w za­bawę hałaśliwych dzieci w sank­tu­arium Ar­temi­dy, to dlatego, że medyto­wał tam już nad « grą wiel­kiego dziec­ka-świata », czyli Bo­ga. Wola mocy za­ryso­wuje się tu w umyśle Nie­tz­schego: ar­ty­styczna si­ła, która bu­duje i bu­rzy, ze wznio­słą nie­win­no­ścią dziecka układającego tu i ów­dzie ka­myczki lub sy­pa­jącego kopce z pia­sku, by znów je obalić, poza do­brem i złem. To w ślady Ciem­nego Nie­tz­sche « szy­kuje się, by stać się Antychrystem, czyli tym, który od­rzuca mo­ralną in­ter­pre­tację świata ».

Czytaj wię­cej
  • 17 min
Mappemonde mettant en évidence la Corée du Sud et la Corée du Nord.

Wielogłos ludu: Pieśń wier­nej Chun­hyang

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego •

Ty­tuł na­leży ro­zu­mieć do­słow­nie: Pieśń Chun­hyang (Chunhyangga)1Formy od­rzucone:
Le Dit de Chun­hyang (Opo­wieść o Chun­hyang).
Ch’un-hyang ka.
Choon Hyang Ga.
Čchunhjangga. to przede wszyst­kim pieśń. By uchwycić jej isto­tę, za­mknij­cie oczy i wy­obraź­cie so­bie nagą scenę, na której wy­stępuje śpie­wak z wachlarzem i bęb­niarz. Ten duet wy­star­cza, by ucie­le­śnić pansori, au­ten­tycz­nie ko­reań­ską sztu­kę, którą Serge Ka­gan­ski sy­tu­uje „na skrzyżowaniu te­atru, opery, per­for­man­su, go­spel i two-man-show“. Bęben roz­brzmie­wa, a ochrypły głos wzlatu­je, skan­dowany wachlarzem, który otwiera się i za­myka z su­chym trzaskiem wy­zna­czającym rytm. Po­rwana publicz­ność re­aguje uniso­no, ni­czym „chór bap­ty­stów“, w in­ten­syw­nej ko­mu­nii gra­niczącej z tran­sem.

Zro­dzony więc na de­skach te­atral­nych, ten liryczny śpiew stał się opo­wie­ścią i wędro­wał, nie­siony przez tra­dycję ust­ną. Przez wieki nie­zliczone rze­sze anonimo­wych au­to­rów wzbo­ga­cały go, do­łączając inne opo­wie­ści o kró­lew­skich in­spek­to­rach i za­ka­zanych mi­ło­ściach. Z tej żywej ma­terii osadzały się wresz­cie, war­stwa po war­stwie, ustalone tek­sty, literac­kie wy­dania re­feren­cyj­ne, z których naj­słyn­niej­sze to Hi­sto­ria Chun­hyang (Chunhyangjeon)2Formy od­rzucone:
Hi­sto­ire de Tchoun Hyang (Hi­sto­ria Tchoun Hyang).
Hi­sto­ire de Tchyoun hyang (Hi­sto­ria Tchyoun hyang).
Hi­sto­ire de Tchu­n-hyang (Hi­sto­ria Tchu­n-hyang).
Tchoun-Hyang-Djun.
Tchyoun hyang tjyen.
Tchu­n-Hyang Chòn.
Tchu­n-hyang djŏn.
Ch’unhyangdyŏn.
Ch’unhyangjŏn.
Choon Hyang Jun.
Choon-hyang-chon.
Choon Hyang Jon.
Chun-hyang-jon.
Ch’un-hyang Chŏn.
Chun-hyang-chun.
Chun-chyang-chun.
Czhu­n-hiang dzon.
Čchunhjangdžŏn., czyli wy­danie gyeongpan, oraz Pieśń wier­nej Chun­hyang (Yeol­nyeo Chun­hyang Su­jeolga)3Formy od­rzucone:
L’Hi­sto­ire de la con­stance de Chun­hyang, femme fi­dèle (Hi­sto­ria o stało­ści Chun­hyang, wier­nej ko­biety).
Yol-nyo Ch’un-hyang Su-jeol Ga.
Yeol­nye Chun­hyang Su­jeolga.
Yeollyeo-Chunhyang-Sujeolga., czyli wy­danie wanpan.

Wiosenna idylla

In­tryga opo­wiada o mi­ło­ści mię­dzy Chun­hyang („Pach­nącą Wio­sną“), córką daw­nej kur­ty­zany, a Mon­g-ryon­giem („Snem o smo­ku“)4W nie­których źródłach, za­miast imie­nia Mon­g-ryong, bo­hater jest określany jako Yi Do­ryeong. Ta forma łączy jego na­zwisko Yi z sza­cow­nym ty­tu­łem doryeong nada­wanym nie­żona­temu sy­nowi szlach­cica. W rze­czywisto­ści ozna­cza ona po pro­stu „m­łody pan Yi, młody Yi“.
Formy od­rzucone:
Ye Toh Ryung.
I-Toreng.
Ri To ryeng.
Lee Do­ryong., sy­nem szlachet­nego guber­na­to­ra. W Na­mwon, w pro­win­cji Jeol­la, w chwili gdy kwiaty za­czynają roz­kwitać, młody uczony po­rzuca oj­cow­ską bi­blio­tekę, by prze­chadzać się na świe­żym po­wie­trzu. Tam do­strzega Chun­hyang huś­tającą się na huś­taw­ce. To pierw­sze spo­tka­nie jest na­ma­lowane z de­likat­no­ścią naj­sub­tel­niej­szych rycin:

„Chwyciła sznur de­likat­nymi dłoń­mi, wstąpiła na de­skę i wzle­cia­ła. […] Li­ście drzew to­warzyszyły jej ko­łysaniu. Czer­wień jej spód­nicy tworzyła radosną plamę na otaczającej zie­le­ni. […] Wi­dziana z przodu była ja­skółką nur­kującą, by schwytać w locie pła­tek kwiatu brzoskwini zsuwający się ku zie­mi. Z tyłu wy­glądała jak wie­lo­barwny mo­tyl od­latu­jący w po­szuki­waniu swej to­warzysz­ki.“

Le Chant de la fi­dèle Chun­hyang (Pieśń wier­nej Chun­hyang), tłum. z ko­reań­skiego Choi Mi­kyung i Jean-Noël Jut­tet, Ca­de­il­han: Zul­ma, 1999; wznow. Pa­ryż; Veu­le­s-le­s-Ro­ses: Zul­ma, se­ria „Z/a“, 2025.

Mi­łość, pio­runująca i na­tych­mia­sto­wa, po­pycha młodego szlach­cica do złama­nia kon­we­nan­sów. Udaje się do niej nocą. Gdy prze­kracza próg kom­na­ty, ta córka ludu oka­zuje się nie mniej wy­kształ­cona i wy­rafi­nowana niż on: wzrok błądzi po wier­szach jej ręki za­wie­szonych nad sto­łem do pra­cy, po ka­ligra­fach, ob­ra­zach. W tej scenerii ko­chan­ko­wie wy­mie­niają przy­się­gi, pie­czętu­jąc zwią­zek, który za­chowują jesz­cze w ta­jem­nicy, roz­dzie­leni uro­dze­niem i ma­jąt­kiem.

Próba stałości

Tym­czasem oj­ciec Mon­g-ryonga zo­staje od­wołany do Hanyang (Seu­lu); młodzie­niec musi za nim po­dą­żyć, by ukoń­czyć stu­dia i zdać eg­zaminy man­daryń­skie. Po­zostawia za sobą za­ko­chaną i wierną mał­żon­kę, która, ni­czym nowa Pe­nelopa ocze­kująca po­wrotu swego Odyse­usza, przy­sięga do­trzymać „przy­sięgi ty­siąc­kroć cen­niej­szej niż zło­to, ty­siąc­kroć pięk­niej­szej niż ja­deit“.

Dramat za­wią­zuje się wraz z przy­byciem na­stępcy na stanowisko guber­na­to­ra, Byun Hak-do, człowieka lu­bież­nego i brutal­nego. Usłyszaw­szy o uro­dzie Chun­hyang, żąda, by od­dała się mu na służ­bę. Spraw­dzanie obec­no­ści kisaeng jest rabe­lais’ow­sko rubasz­ne, z pa­radą su­gestyw­nych imion, ta­kich jak Panna „Tajem­nicza Mgła“, „Kwiat Mo­reli“ czy „W­różka Rze­ki“. Tylko Chun­hyang nie od­po­wiada na we­zwanie. Za­wle­czona przed ty­rana, ośmiela się mu prze­ciw­stawić, ar­gumen­tu­jąc, że cnotliwa ko­bieta nie może służyć dwóm mężom, choćby była ni­skiego po­chodze­nia:

„Czy cnota, wier­ność mają cokol­wiek wspól­nego z po­zycją spo­łecz­ną?“

Le Chant de la fi­dèle Chun­hyang (Pieśń wier­nej Chun­hyang), tłum. z ko­reań­skiego Choi Mi­kyung i Jean-Noël Jut­tet, Ca­de­il­han: Zul­ma, 1999; wznow. Pa­ryż; Veu­le­s-le­s-Ro­ses: Zul­ma, se­ria „Z/a“, 2025.

Za tę zuchwałość zo­staje pod­dana tor­tu­rom. Każdy cios bi­cza, który na nią spa­da, staje się oka­zją do pie­śni opo­ru, bo­le­snej litanii, w której po­twier­dza swą wier­ność. „Na­wet gdyby mnie za­bito dzie­sięć ty­sięcy razy“, wo­ła, „mi­łość, która mieszka w moim ser­cu, mi­łość łącząca sześć ty­sięcy stawów mego cia­ła, ta mi­łość się nie zmie­ni.“

O roz­wią­zaniu nie po­wiem nic, poza tym, że jest szczęśliwe.

Zemsta serc na surowości arbitralnej władzy

Pieśń wier­nej Chun­hyang obej­muje całą drabinę spo­łeczną An­cien Régime’u, od naj­wyż­szej dla Mon­g-ryonga po naj­niż­szą dla Chun­hyang. Jej suk­ces wy­nika z te­go, że „ośmie­lała się głośno mówić o mi­ło­ści w kraju, gdzie młode serca du­siły się pod jarz­mem au­to­rytetu“ i gdzie mał­żeń­stwo, sprawa ro­zu­mu, było za­łatwiane chłod­no, bez ich udzia­łu. Ta in­tymna rosz­cze­nie łączy się z po­li­tycz­nym po­tępie­niem nad­użyć i ko­rup­cji pa­nujących wśród rządzących.

Przy­zna­ję, opo­wieść cierpi cza­sem z po­wodu róż­nych do­dat­ków, które wy­wołała; Bul­le­tin critique du livre en français (Biu­le­tyn krytyczny książki we Fran­cji) do­strzega w niej „pewne nie­kon­se­kwen­cje, nie­udolne uzasad­nie­nia, […] na­iw­ność i ckliwość“. Jed­nak, po­dobna do musz­li, która od­daje szum oceanu, za­chowuje pod tym wszyst­kim „szmer i jakby roz­le­gły głuchy po­mruk: wielki nie­skoń­czony i wie­lo­raki głos“ lu­do­wych po­etów śpie­wających wo­kół5Cytu­jąc Hip­po­ly­te’a Ta­ine’a i jego mi­strzow­ską Phi­loso­phie de l’art (Fi­lozofię sztuki).. Ich wi­brująca du­sza, ich do­bre i czyste uczucia prze­pro­wadziły to dzieło przez wie­ki; ożywiają je jesz­cze dzi­siaj, pod­czas wiel­kiego festiwalu w Na­mwon, gdzie rywalizują naj­lepsi myeongchang (mi­strzowie śpie­wu). Lee Me­e-Jeong do­nosi, że nie­którzy z nich ćwi­czą z ta­kim za­pa­łem, „aby nadać swemu głosowi do­sko­na­łość eks­pre­sji, że do­chodzą do plu­cia krwią“. Ich po­świę­cenie, by­naj­mniej nie da­rem­ne, jest na­gra­dzane przez publicz­ność, która wstaje, by oklaski­wać ze łzami w oczach. I „te łzy współ­cze­snych wi­dzów są rów­nie wzrusza­jące jak udręki i po­jed­na­nia ko­chan­ków z fik­cji“.

Czytaj wię­cej
  • 9 min
Mappemonde mettant en évidence le Canada et la France.

Niebiański rozbitek: Émile Nelligan

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego •

«Nel­ligan jest le­gen­dą. Na­ród quebecki sam w so­bie jest po­nie­kąd ma­rze­niem, wy­obrażonym choć rze­czywistym, nie­pew­nym choć trwałym, a ostatecz­nie – kto wie? – może oca­lonym, może straconym. Mię­dzy tymi dwiema le­gen­dami ist­nieje łącz­ność.»

Vade­bon­coeur, Pier­re. «Émile Nel­ligan (1879-1941), po­ète» (Émile Nel­ligan (1879-1941), po­eta), w: En quelques tra­its (Kil­koma kreska­mi), Mon­tréal: Fi­des, 1978.

Czy trzeba przy­po­mi­nać, że literatura ka­na­dyj­sko-fran­cu­ska liczy so­bie za­le­d­wie dwa wieki ist­nie­nia; że do­piero co wy­szła z okresu dzie­ciń­stwa? Jesz­cze uboga w chwały literac­kie, po­siada jed­nak jed­ną, która wzor­cowo ucie­le­śnia jej wła­sną młodość. Tą chwałą jest Émile Nel­ligan1Formy od­rzucone:
Émil Nel­lighan.
Émile Ko­var.: sie­dem­na­sto­letni młodzie­niec, nie­mal dziec­ko. Lecz przez tra­giczne od­wrócenie na­tu­ral­nego po­rząd­ku, w tym żywio­łowym wie­ku, który we­dług Bos­sueta «zdaje się być stworzony jedynie dla rado­ści i przy­jem­no­ści» i który «roz­po­ściera żagle na wszyst­kie strony ku na­dziei», Nel­ligan już ni­czego nie ocze­kuje; dryfuje:

«Moja du­sza jest czar­na: gdzie żyję? Do­kąd zmie­rzam?
Wszyst­kie jej na­dzieje leżą za­mar­z­nię­te:
Jestem nową Nor­we­gią,
Skąd ja­sne nie­biosa ode­szły.»

Nel­ligan, Émi­le. Po­ésies com­plètes (Po­ezje ze­brane), przed­mowa Clau­de’a Be­au­so­leil i Louis Dan­tina, Mon­tréal: Ty­po, se­ria «Typo Po­ésie», 1998.

I nie tylko w tych wer­sach, pod wpływem prze­lot­nego roz­czaro­wania, do­świad­cza on tego znie­chęcenia. Tak jest przez całe jego Po­ésies com­plètes (Po­ezje ze­brane), szlachetne ma­rze­nia prze­klętego anio­ła, który po­został obcy kom­pro­mi­som na­rzuca­nym przez życie.

Przeklęty anioł

Na słyn­nej fo­to­gra­fii ten szczupły uczeń o bladej twarzy i roz­czochranych wło­sach fascynuje wiel­ki­mi, płyn­nymi, nie­skoń­czonymi oczami; oczami, które się zmie­nia­ły, które ro­zu­mia­ły, które ma­rzyły. Chodził z pal­cami ubrudzonymi atramen­tem, w nie­ładzie sur­du­ta, a po­śród tego wszyst­kiego – z dumną mi­ną. «To dziwny chłopiec», mówili jed­ni; «tro­chę po­zuje», uważali in­ni. Ale jego duma była tylko fasadą, słabo skrywającą prze­sadną wraż­liwość, raz prze­peł­nioną en­tu­zja­zmem, in­nym razem przy­ćmioną dziką i groźną melan­cholią:

«Oto pa­nowanie gorz­kiego śmie­chu i wście­kło­ści
Z wie­dzy, że jest się po­etą i przed­mio­tem po­gar­dy,
Z wie­dzy, że ma się serce i jest się ro­zu­mia­nym
Tylko przez świa­tło księ­życa i wiel­kie bu­rzowe wie­czory!»

Nel­ligan, Émi­le. Po­ésies com­plètes (Po­ezje ze­brane), przed­mowa Clau­de’a Be­au­so­leil i Louis Dan­tina, Mon­tréal: Ty­po, se­ria «Typo Po­ésie», 1998.

Otaczające nie­zro­zumie­nie i noce spędzone na go­rącz­ko­wym kreśle­niu wer­sów, gdzie «już, po­śród błysko­tliwych rysów, obłęd uka­zywał swój ohydny pa­zur»2Uwaga o «ohyd­nym pa­zurze» po­chodzi od Louis Dan­tina z jego «Émile Nel­ligan et son Œuvre» (Émile Nel­ligan i jego dzie­ło), opubliko­wanego w sied­miu od­cin­kach w ga­ze­cie Les Débats (1902), który wkrótce stał się tą mi­tyczną przed­mową (1903), która ob­ja­wiła nie tylko jed­nego z naj­lep­szych po­etów fran­cu­sko­języcz­nej Ka­nady (Nel­liga­n), ale także jed­nego z jej naj­lep­szych es­tety­ków (Dan­tin)., przed­wcze­śnie pod­ko­pały jego zdro­wie. Umarł dwukrot­nie: naj­pierw śmier­cią in­telek­tu­al­ną, czyli sza­leń­stwem w wieku dzie­więt­na­stu lat; po­tem śmier­cią cie­le­sną w wieku pięć­dzie­się­ciu sied­miu lat.

Śmiech i szlochy

Nie ulega wąt­pliwo­ści, że Nel­ligan okrut­nie cier­piał z po­wodu tego nie­zro­zumie­nia. On, który ma­rzył tylko o Pa­ryżu, twier­dził, że jego wier­sze pew­nego dnia tam po­le­cą, by wrócić jako piękna książ­ka. Taka am­bi­cja, młodzień­cza i wi­brująca, stanowiła łatwą zdobycz dla zło­śliwej kryty­ki. Naj­bar­dziej zja­dliwy atak przy­szedł z Le Monde il­lu­stré, spod pióra ja­kie­goś ni­ja­kiego dzien­nika­rza prze­jeż­dżającego przez Mon­tréal, De Mar­chy’ego lub De Mar­chie­go, którego imie­nia hi­sto­ria za­po­mnia­ła. Z łatwą iro­nią i ma­łost­kową cia­snotą umysłu, ten cen­zor wy­śmie­wał oryginal­ność młodzień­ca, po­suwając się na­wet do za­sugero­wania mu to­nem współ­czucia, by na­pisał «małą roz­prawkę zwykłą prozą» dla udowod­nie­nia swoich za­sług, do­dając per­fid­nie: «gdyż za­chęcamy młodych pi­sarzy».

Do­tknięty do żywe­go, Nel­ligan wkrótce od­po­wie­dział pod­czas pa­mięt­nego po­sie­dze­nia École lit­téraire de Mon­tréal, 26 maja 1899 ro­ku. Tego wie­czoru, twarzą w twarz ze swoimi oszczer­ca­mi, tymi «ludźmi o po­nurych czołach / Którzy gar­dzili [jego] życiem i od­pychali [jego] rękę», młody człowiek po­wstał. Z grzywą roz­wianą na wie­trze, z płonącym spoj­rze­niem, wy­rzucił jed­nym tchem swoją ciętą ripo­stę, «La ro­mance du vin» (Ro­mans wi­na), która wprawiła salę w sza­leń­stwo. Był to za­razem jego triumf i jego po­żegna­nie:

«Dzwony za­śpie­wały; wie­czorny wiatr pach­nie…
A pod­czas gdy wino płynie radosnymi strumie­nia­mi,
Jestem tak we­so­ły, tak we­soły w moim dźwięcz­nym śmie­chu,
Och! tak we­so­ły, że boję się wy­buch­nąć szlochem!»

Nel­ligan, Émi­le. Po­ésies com­plètes (Po­ezje ze­brane), przed­mowa Clau­de’a Be­au­so­leil i Louis Dan­tina, Mon­tréal: Ty­po, se­ria «Typo Po­ésie», 1998.

«Le vaisseau d’or» (Złoty okręt)

Pro­dukt nie­praw­dopo­dob­nej al­chemii, Nel­ligan oka­zuje się bliski Po­emu przez ma­ka­brę, Heredii przez swój cyze­lowany język, Ne­rvalowi przez oniryczne nostal­gije, ale także Ro­den­bachowi przez mgły i Chopinowi przez mu­zykę du­szy. Pie­lęgnuje z dumą «swoje neu­rozy», wy­zna­jąc: «Umrę sza­lony… jak Bau­de­laire». Pod na­po­rem ja­kie­goś ob­se­syj­nego snu, ja­kiejś do­mi­nującej idei, rzuca się ku ab­so­lu­towi z «ca­łym wy­sił­kiem, całą krwią du­szy», co skłania Louis Dan­tina do stwier­dze­nia: «Przyj­mu­jąc, że człowiek i dzieło są tylko szki­cem, trzeba stwier­dzić, że jest to szkic ge­niu­szu».

Ten szkic ge­niu­szu po­siada prze­rażające ja­snowidz­twa «te­go, [co] Staro­żytni na­zywali po łacinie „vates“, wiesz­cz, ja­snowidz, pro­rok, po­eta na­tchniony przez bo­gów»3Claude La Charité.. Ro­ger Fo­ur­nier wspo­mina «strasz­liwy mo­ment», gdy ar­ty­sta wi­dzi swój ko­niec za­nim go prze­żyje. Ta prze­po­wied­nia ucie­le­śnia się w «Le vais­seau d’or» (Złoty okręt), jego naj­bar­dziej em­ble­ma­tycz­nym so­necie. Nel­ligan ma­luje w nim wspa­nia­łość trium­fującego okrętu, «wy­kutego z litego złota», żeglu­jącego po nie­zna­nych mo­rzach. Ale ten chwalebny ob­raz jest tu tylko po to, by zo­stać tym le­piej znisz­czonym. W tra­gicz­nym fi­nale okręt ude­rza w rafę i to­nie, po­zostawia­jąc jedynie bo­gate szcząt­ki. Czytel­nik poj­muje wów­czas z prze­rażeniem, że chodzi o sa­mego po­etę, prze­po­wia­dającego wła­sne roz­bi­cie:

«Cóż się stało z moim ser­cem, opusz­czonym okrętem?
Ach! za­to­nęło w ot­chłani ma­rze­nia…»

Nel­ligan, Émi­le. Po­ésies com­plètes (Po­ezje ze­brane), przed­mowa Clau­de’a Be­au­so­leil i Louis Dan­tina, Mon­tréal: Ty­po, se­ria «Typo Po­ésie», 1998.

Czytaj wię­cej
  • 9 min
Mappemonde mettant en évidence le Japon.

Go­dziny bez­czynne: Filozoficzna wędrówka z mnichem Kenkō

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego •

Klej­not literatury pustel­niczej, Go­dziny bez­czynne (Tsurezure-gusa)1Formy od­rzucone:
Ca­hier des heu­res oisives (Ze­szyt go­dzin bez­czyn­nych).
Variétés sur des mo­ments d’en­nui (Roz­ma­ite o chwilach nudy).
Variétés sur des mo­ments de désœuvrement (Roz­ma­ite o chwilach bez­czyn­no­ści).
Réfle­xions libres (Wolne re­flek­sje).
Écrit dans des mo­ments d’en­nui (Pi­sane w chwilach nudy).
Pro­pos des mo­ments per­dus (Roz­ważania ze straconych chwil).
Les Her­bes de l’en­nui (Zioła nudy).
Les Divers Mo­ments de loisirs (Różne chwile wy­tchnie­nia).
Tso­urézouré Gouça.
Tsure-dzure-gusa.
Tsouré-dzouré-gousa. stanowią po­nad­czasowe za­pro­sze­nie do uchwycenia ulot­nego piękna świa­ta, za­nim wy­schnie „rosa na rów­ninach Ada­shi“ i roz­wieje się „dym z góry To­ribe“ (rozdz. VII)2Po­łożone na pół­nocny za­chód od Kioto rów­niny Ada­shi służyły nie­gdyś jako roz­le­gły cmen­tarz, gdzie po­rzucano ciała na pa­stwę żywio­łów. Góra To­ribe, po­łożona na po­łu­dniowy wschód, była miej­scem krema­cji.. Au­tor, Urabe Kenkō lub mnich Kenkō (1283-1350)3Formy od­rzucone:
Urabe Ka­ney­oshi.
Yoshida Ka­ney­oshi.
Yoshida Ken­kō.
Yoshida Ken­n­kō.
opat Ken­ko.
bonza Ken­kō.
wie­lebny Ken­kō.
Kenkō hōshi.
Ken­nkō hōshi.
Kenkō-bōshi.
Kenkō bōci., nie był ani su­ro­wym ascetą, ani na­wet de­wotą w ści­słym zna­cze­niu tego słowa. Ofi­cer gwar­dii, ma­jący za za­danie to­warzyszyć cesarzowi Go-Uda, po­stanowił wstąpić do za­konu do­piero po śmierci swego pro­tek­to­ra, i uczynił to, by ob­ser­wować współ­cze­snych z dy­stan­su. W epo­ce, gdy „zbiry z Kantō“, żoł­nie­rze bez kul­tu­ry, nękali dwór „sty­lem życia da­le­kim od wszel­kiego człowie­czeń­stwa, bliż­szym życiu zwie­rząt“ (rozdz. LXXX), Kenkō po­trafił za­chować to, co naj­waż­niej­sze: dawny smak.

„Kenkō […] jest spóź­nio­nym klasy­kiem. […] jego eseje przy­po­mi­nają uprzejmą kon­wer­sację człowieka świa­to­wego i mają tę pro­stotę oraz swobodę wy­razu, które w rze­czywisto­ści są owocem do­sko­na­łej sztu­ki.

Nie moż­na, roz­po­czyna­jąc stu­dia nad dawną literaturą ja­poń­ską, do­ko­nać lep­szego wy­boru niż Go­dziny bez­czynne.“

Aston, Wil­liam Geo­r­ge. Lit­térature ja­po­na­ise (Literatura ja­poń­ska), tłum. z ang. Henry Du­ran­d-Davray. Pa­ryż: A. Colin, se­ria „Hi­sto­ires des lit­tératu­res“, 1902. (Bi­blio­thèque na­tio­nale de France (Bn­F)).

Badając to dzieło bo­gate w zwie­rze­nia, można do­strzec u Kenkō dwie kon­tra­stu­jące oso­bo­wo­ści: arysto­kraty i mnicha. Głosi on wpraw­dzie bud­dyj­skie ode­rwanie od świa­ta, lecz wy­zna­je, że „człowiek, który nie miałby upodobania do życia mi­łosnego“, przy­po­mi­nałby „krysz­tałowy kie­lich, któremu brako­wałoby dna“ (rozdz. III). Kryty­kuje przy­wią­zanie do dóbr ma­terial­nych, lecz „za­wsze od­czuwa bi­cie serca“ (rozdz. VIII), wspo­mi­na­jąc de­ko­racje pa­łacowe, ele­menty stro­jów czy wspa­nia­łość ceremo­nii. Pięt­nuje pro­stac­kie pi­jań­stwo, lecz przy­zna­je, że kie­liszek sake dzie­lony mię­dzy „bliskimi przy­ja­ciółmi przy ogniu“ (rozdz. CLXXV), pod­czas śnież­nej nocy, jest jed­nym z uro­ków eg­zysten­cji. Te dwie strony jego charak­teru łączą się, by „utworzyć typ starego ka­walera [na­praw­dę] sym­pa­tycz­nego, który staje się jesz­cze sym­pa­tycz­niej­szy, gdy medytuje się swobod­nie nad myślami i radami, tak głębo­kiej mądro­ści, które wy­peł­niają więk­szą część jego pi­sma“, wy­ja­śnia Mi­chel Re­von. Uważam go za naj­więk­szego mo­ralistę, umysł naj­bar­dziej har­mo­nijny i naj­czyst­szy w Ja­po­nii.

Istota zuihitsu: Podążanie za kaprysem pędzla

„Zuihitsu, „za bie­giem pędz­la“ […]. Bonza Kenkō skom­po­nował naj­pięk­niej­szą książkę tego ro­dzaju. Jest moim mi­strzem. Po­jechałem do Kio­to, by pła­kać w miej­scu, gdzie żył. Pe­wien bonza mnie tam za­pro­wadził. […] „Opat Ken­kō“, po­wie­dział mi […], „to [kwia­ty], które tu są!“ Ja­poń­czycy są jak pory ro­ku; wszystko z nimi po­wraca […]. My jesteśmy jak hi­sto­ria; wszystko z nami umie­ra.“

Quignard, Pas­cal. Pe­tits Tra­ités (Małe trak­taty). Pa­ryż: Ma­eght, 1990; wznow. Pa­ryż: Gal­limard, se­ria „Fo­lio“, 1997.

Go­dziny bez­czynne na­leżą do tego szcze­gól­nego ga­tunku literac­kie­go, zuihitsu („za bie­giem pędz­la“)4Formy od­rzucone:
„Literatura im­pre­sjonistycz­na“.
„Po­dążając za pędz­le­m“.
„Po­dążając za ka­prysem pędz­la“.
„Pisma za bie­giem pędz­la“.
„Melanże“.
„Eseje“.
„Esej za bie­giem pędz­la“.
„Esej za bie­giem pió­ra“.
„Notatki spisane za bie­giem pió­ra“.
„Pusz­czając wolno pędze­l“.
„We­dle ka­prysu pędz­la“.
Zouï-hitsou., do którego Ja­poń­czycy za­liczają rów­nież Próby Mon­taigne’a. I to ze­stawie­nie Kenkō z na­szym fran­cu­skim szlach­cicem, choć kon­wen­cjonal­ne, nie jest mniej traf­ne. U jed­nego i drugiego od­naj­du­jemy ten pewny i de­likatny smak, tę melan­cholię, która ni­gdy nie jest roz­pa­czą, ten en­tu­zjazm cał­ko­wicie hu­ma­nistyczny nie tyle dla Staro­żyt­no­ści, ile dla an­tycz­nej cnoty, tę wolę wresz­cie, by ma­lować sie­bie, ma­lu­jąc in­nych. Żad­nego re­gular­nego planu, żad­nego sys­te­mu, by za­mknąć umysł; nic prócz ka­prysu pędz­la, z którego wy­łania się „gąszcz re­flek­sji, aneg­dot i mak­sym rzuconych bez ładu na pa­pier, przez [kil­ka] lat, około 1335 roku“, ogród wrażeń, gdzie dzika trawa sąsia­duje z rzad­kim kwia­tem. Słynny in­cipit na­daje ton tej in­telek­tu­al­nej prze­chadz­ce:

„W rytm mo­ich go­dzin bez­czyn­nych (Tsurezure naru mama ni), od rana do wie­czora, przed pul­pitem do pi­sania, notuję bez określonego za­miaru błahost­ki, których ulotne od­bi­cie prze­biega przez mój umysł. Dziwne dy­gresje!“

Urabe, Ken­kō. Les Heu­res oisives (Go­dziny bez­czynne) (Tsurezure-gusa), tłum. z jap. Char­les Gros­bois i To­miko Yoshi­da. Pa­ryż: Gal­limard, se­ria „Con­na­is­sance de l’Orient. Série ja­po­na­ise“, 1987; czę­ściowe wznow. pt. Ca­hiers de l’er­mi­tage (Ze­szyty z pustelni) (przedm. Zéno Bia­nu), Pa­ryż: Gal­limard, se­ria „Fo­lio Sa­ges­se­s“, 2022.

Poetyka niedokończenia

W sercu Go­dzin bez­czyn­nych bije przej­mu­jące po­czucie efemerycz­no­ści. Dla człowieka współ­cze­snego upływ czasu jest naj­czę­ściej źródłem lęku; dla Kenkō jest on sa­mym warun­kiem pięk­na. „To jego nie­trwałość stanowi o war­to­ści tego świata“ (rozdz. VII), pi­sze. Gdyby na­sza eg­zysten­cja miała być wiecz­na, po­ezja świata na­tych­miast by się roz­płynęła. Z tej fi­lozofii krucho­ści wy­pływa es­tetyka ty­powo ja­poń­ska, es­tetyka nie­do­koń­cze­nia, która nad peł­nię księ­życa przed­kłada przy­słonięty blask ga­snącego astrum; a nad roz­kwitły kwiat — płat­ki, które wiatr po­rywa po­spiesz­nie, wbrew nam:

„Nie­zależ­nie od przed­mio­tu, jego do­sko­na­łość jest wadą. Zo­staw­cie rze­czy nie­do­koń­czone, ta­kie ja­kie są, bez cyze­lowania: znajdę w tym za­in­tereso­wanie i po­czuję się swobod­nie. Po­wie­dziano mi: gdy bu­duje się cesar­ską re­zyden­cję, zwyczajem jest po­zostawić jedno miej­sce nie­do­koń­czone.“

Urabe, Ken­kō. Les Heu­res oisives (Go­dziny bez­czynne) (Tsurezure-gusa), tłum. z jap. Char­les Gros­bois i To­miko Yoshi­da. Pa­ryż: Gal­limard, se­ria „Con­na­is­sance de l’Orient. Série ja­po­na­ise“, 1987; czę­ściowe wznow. pt. Ca­hiers de l’er­mi­tage (Ze­szyty z pustelni) (przedm. Zéno Bia­nu), Pa­ryż: Gal­limard, se­ria „Fo­lio Sa­ges­se­s“, 2022.

Ucząc nas, że „żal z po­wodu opa­dania płat­ków kwia­tów i ga­śnię­cia księ­życa“ (rozdz. CXXXVII) jest bar­dziej wzrusza­jący niż po­chwała ich peł­nego roz­kwitu, Kenkō nie daje nam jedynie lek­cji po­ety­ki; oferuje nam, co wię­cej, po­cie­sze­nie.

Czytaj wię­cej
  • 7 min
Mappemonde mettant en évidence la Roumanie et l’Italie.

Żale i Listy znad Mo­rza Czar­nego, czyli Rzym nad brzegami Pontu Euksyńskiego

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego •

Był so­bie raz, za pa­nowania Au­gusta, człowiek, który mógł sie­bie uważać za ob­darzonego wszel­kimi łaska­mi: Publius Ovidius Naso, zwany Owidiu­szem. Modny po­eta w pięk­nym wieku po­ezji łaciń­skiej, lu­sor amo­rum (pie­śniarz mi­ło­ści), jego swawolne pióro pod­biło Rzym, a łatwość, z jaką tworzył wier­sze, gra­niczyła z cu­dem: «starałem się pi­sać pro­zą, ale słowa układały się tak do­kład­nie w mia­rę, że to, co pi­sałem, było wier­szem».

For­tu­na, uro­dze­nie, zna­ko­mici przy­ja­cie­le, dom sąsia­du­jący z Ka­pito­lem – ni­czego nie brako­wało temu rzym­skiemu rycerzowi, który cie­szył się życiem pew­niej­szym i wy­god­niej­szym niż kie­dykol­wiek.

A jed­nak pew­nego po­ranka roku 8 na­szej ery, gdy Rzym się obu­dził, po­nura wieść obie­gła ulice: uko­chane dziecko muz, wów­czas pięć­dzie­się­cio­latek, wła­śnie ode­szło pod eskortą cesar­ską. Nie na złotą eme­ryturę nad ja­kimś łagod­nym wy­brze­żem, ale na relegatio (przymu­sowy po­byt)1Relegatio (przymu­sowy po­byt), choć po­dobna do exilium (wygna­nia), róż­niła się od niego praw­nie: nie po­cią­gała za sobą ani utraty obywatel­stwa, ani kon­fi­skaty ma­jąt­ku. Owidiu­sz, któremu da­ro­wano te dwa punk­ty, dbał o to, by za­zna­czyć, że to przez nad­użycie współ­cze­śni na­zywali go wy­gnań­cem: quippe re­le­ga­tus, non exul, dicor in illo (nie mówi się, że jestem wy­gna­ny, ale tylko ze­słany). Ale po co prze­strze­gać roz­róż­nie­nia, które czynił tylko dla punktu honoru? Sam się od niego uwol­nił: a pa­tria fugi vic­tus et exul ego (ja po­ko­nany i ucie­ki­nier, wi­dzę się wy­gnany z mo­jej oj­czyzny); exul eram (byłem na wy­gna­niu). do Tomi2Obecna Kon­stanca w Rumu­nii., lodowatej osady na naj­dal­szych krań­cach im­perium, nad nie­go­ścin­nymi brze­gami Mo­rza Czar­nego.3Żegna­jąc po raz ostatni Ka­pitol, wy­gna­niec wy­po­wie­dział te po­żegna­nia, które Go­ethe uczyni swoimi w mo­men­cie wła­snego odej­ścia z Wiecz­nego Mia­sta: «Wielcy Bo­go­wie, którzy za­miesz­kujecie tę do­stojną świą­ty­nię tak blisko mo­jego domu i których moje oczy już ni­gdy nie zo­baczą; […] wy, których mu­szę opu­ścić, […] uwol­nij­cie mnie, błagam was, od nie­na­wi­ści Cezara; to jedyna łaska, o którą was pro­szę, od­chodząc. Po­wiedz­cie temu bo­skiemu człowie­ko­wi, jaki błąd mnie zwió­dł, i daj­cie mu po­znać, że moja wina ni­gdy nie była zbrod­nią».

Tajemnica upadku

Jaka była przy­czyna tej relegatio bez wy­roku sądowe­go, z sa­mej tylko woli Au­gusta, i jaki po­wód miał ten wład­ca, by po­zbawić Rzym i swój dwór tak wiel­kiego po­ety i ze­słać go do Ge­tów? Tego nie wiemy i ni­gdy się nie do­wie­my. Owidiusz wspo­mina o car­men et er­ror (wiersz i nie­ostroż­ność), szep­cząc enig­ma­tycz­nie:

«Ach! dlaczego zo­baczyłem to, czego nie po­winie­nem był wi­dzieć? Dlaczego moje oczy stały się win­ne? Dlaczego wresz­cie, przez moją nie­ostroż­ność, po­zna­łem to, czego ni­gdy nie po­winie­nem był po­znać?»

Owidiusz. Les Élégies d’Ovide pen­dant son exil [t. I, Élégies des Tristes] (Ele­gie Owidiu­sza pod­czas jego wy­gna­nia [t. I, Ele­gie Żalów]), tłum. z łac. Jean Ma­rin de Kervil­lars. Pa­ryż: d’Houry fils, 1723.

Jeśli Sztuka ko­chania, opubliko­wana de­kadę wcze­śniej, była tym carmen czy ofi­cjal­nym pre­tek­stem, to error, czyli praw­dziwa wi­na, po­zostaje za­gadką za­pie­częto­waną w gro­bie po­ety:

«Zbrod­nią Owidiu­sza było nie­wąt­pliwie to, że zo­baczył coś hanieb­nego w ro­dzinie Oktawiana […]. Uczeni nie roz­strzygnęli, czy wi­dział Au­gusta z młodym chłop­cem […]; czy wi­dział ja­kie­goś giermka w ramio­nach cesarzowej Liwii, którą ten Au­gust po­ślu­bił już brze­mienną z in­nym; czy wi­dział te­goż cesarza Au­gusta za­jętego ze swoją córką lub wnucz­ką; czy wresz­cie wi­dział te­goż cesarza Au­gusta czynią­cego coś gor­sze­go, to­rva tu­en­tibus hir­cis [pod su­ro­wymi spoj­rze­niami ko­złów].»

Wol­ter. Œuvres com­plètes de Vol­taire, vol. 45B, […] D’Ovide, de So­crate […] (Dzieła ze­brane Wol­tera, t. 45B, […] O Owidiu­szu, o So­kratesie […]). Oxford: Vol­taire Fo­un­dation, 2010.

Za­po­mnijmy więc o hi­po­tezach rów­nie licz­nych, co dzi­wacz­nych ty­ch, którzy za wszelką cenę chcą od­gad­nąć se­kret sprzed dwóch ty­sięcy lat. Wy­star­czy wie­dzieć, że w udręce wy­gna­nia, wśród szlochów sa­mot­no­ści, Owidiusz nie zna­lazł in­nego schro­nie­nia niż jego po­ezja i że użył jej cał­ko­wicie do ugłaska­nia cesarza, którego urazę na sie­bie ścią­gnął. «Bo­go­wie dają się cza­sem ubłagać», mówił so­bie. Stąd na­ro­dziły się Żale (Tristia)4Formy od­rzucone:
Les Cinq Livres des Tristes (Pięć Ksiąg Żalów).
Tristium libri quinque (V).
De Tristibus libri quinque (V). i Listy znad Mo­rza Czar­nego (Epistulæ ex Ponto)5Formy od­rzucone:
Let­tres du Pont (Listy z Pon­tu).
Élégies écrites dans la pro­vince de Pont (Ele­gie pi­sane w pro­win­cji Pon­t).
Les Quatre Livres d’épîtres écrites dans la pro­vince de Pont (Cz­tery Księgi listów pi­sanych w pro­win­cji Pon­t).
Pon­ticæ epistolæ.
De Ponto libri quatuor (IV)..

Kronika wiecznej zimy: Dramat Tomi

Ele­gie Owidiu­sza z okresu wy­gna­nia to dzien­nik człowieka za­gubio­nego z dala od swoich bliski­ch, z dala od cywilizacji, której był nie­gdyś naj­mil­szym przed­stawicie­lem; dłu­gie bia­danie skie­ro­wane do żony, do przy­ja­ciół po­zostałych w Rzymie i do nie­ubłaga­nej wła­dzy, od której na próżno ocze­kuje łaski. Tomi jawi się tam jako «zie­mia pełna go­ryczy», nie­ustan­nie sma­gana wia­trami i gra­dem wiecz­nej zi­my, gdzie na­wet wi­no, «ska­mie­niale z zimna», za­styga w lód, który trzeba rąbać sie­kie­rą. Po­eta czuje się tam ab­so­lut­nym ob­cym; więź­niem od­uczającym się mówić po łacinie po­śród bar­barzyń­skich słów i okrop­nych krzyków Ge­tów:

«roz­ma­wiają mię­dzy sobą w języku, który jest im wspól­ny; ale ja mogę się po­ro­zu­mieć tylko ge­stami i zna­ka­mi; uchodzę tu za bar­barzyń­cę, a [ci] bez­czelni Ge­to­wie śmieją się z łaciń­skich słów.»

Owidiusz. Les Élégies d’Ovide pen­dant son exil [t. I, Élégies des Tristes] (Ele­gie Owidiu­sza pod­czas jego wy­gna­nia [t. I, Ele­gie Żalów]), tłum. z łac. Jean Ma­rin de Kervil­lars. Pa­ryż: d’Houry fils, 1723.

W obliczu przeciwności losu

Skąd Owidiusz czer­pał od­wagę po­trzebną do znosze­nia tak okrut­nych prze­ciw­no­ści? Z pi­sania:

«[Jeśli] pytacie mnie, co tu ro­bię, od­po­wiem wam, że zaj­muję się stu­diami po­zor­nie mało użytecz­nymi, które jed­nak mają swoją użytecz­ność dla mnie; a gdyby służyły tylko te­mu, bym za­po­mniał o mo­ich nie­szczę­ścia­ch, nie by­łaby to mała ko­rzyść: zbyt szczęśliwy, jeśli uprawia­jąc tak ja­łowe po­le, wy­cią­gnę z niego przy­naj­mniej ja­kiś owoc.»

Owidiusz. Les Élégies d’Ovide pen­dant son exil, t. II, Élégies pon­tiques (Ele­gie Owidiu­sza pod­czas jego wy­gna­nia, t. II, Ele­gie pon­tyj­skie), tłum. z łac. Jean Ma­rin de Kervil­lars. Pa­ryż: d’Houry, 1726.

Zresztą były rzym­ski ele­gant nie znik­nął cał­ko­wicie: ele­gan­cja, wy­szukane zwro­ty, po­rów­na­nia bar­dziej po­mysłowe niż so­lidne trwają, cza­sem aż do prze­sady. Już Kwin­ty­lian oceniał go jako mniej za­jętego wła­snymi nie­szczę­ściami niż jako ama­tor in­genii sui (zako­chanego we wła­snym ge­niu­szu). We­dług Se­neki Star­szego Owidiusz znał «to, co było nad­mierne w jego wier­szach», ale się z tym go­dził: «Mówił, że twarz bywa cza­sem uczyniona o wiele pięk­niej­szą przez pie­przyk». Ta stałość w nada­waniu pew­nego wdzięku swoim myślom, pew­nego «pieprzyka», na mo­dłę fran­cu­ską – «można by nie­mal po­wie­dzieć, że uro­dził się wśród nas», za­uważa tłumacz Jean Ma­rin de Kervil­lars – jest ostateczną cechą jego oso­bo­wo­ści, jawną od­mową po­zwole­nia, by od­dale­nie od sto­licy unicestwiło ar­ty­stę. I opisaw­szy tak często to od­dale­nie jako ro­dzaj śmier­ci, w końcu od­naj­duje Rzym nad brze­giem Mo­rza Czar­nego, kon­klu­du­jąc: «kraj, w którym los mnie umie­ścił, musi mi za­stąpić Rzym. Moja nie­szczęsna muza za­do­wala się tym te­atrem […]: taka jest do­bra wola po­tęż­nego Bo­ga.»6Bar­dziej zrezygnowany niż zde­cydowany, nie po­sunął się do wy­pisania na nad­prożu swoich drzwi, jak to uczyni Hu­go, EXILIUM VITA EST (WYGNA­NIE TO ŻYCIE lub ŻYCIE JEST WY­GNA­NIE­M).

Czytaj wię­cej
  • 26 min
Mappemonde mettant en évidence le Japon.

Wypowiedzieć niewypowiedziane: Hi­ro­szima: let­nie kwiaty Hary Tamikiego

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego •

W hi­sto­rii ludz­ko­ści zdarzają się wy­darze­nia, które wy­dają się wy­zna­czać gra­nicę te­go, co język jest w stanie wy­razić. Ot­chłań się otwie­ra, a słowa, żałosne, zdają się cofać przed gro­zą. Hi­ro­szima na­leży do ta­kich ot­chłani. Jed­nakże w ob­liczu nie­wy­po­wie­dzia­nego nie­którzy po­czuli na­glący obo­wią­zek świad­cze­nia, nie po to, by wy­ja­śnić, lecz by nie po­zwolić ci­szy do­koń­czyć dzieła znisz­cze­nia. W pierw­szym sze­regu tych straż­ników stoi Hara Ta­miki (1905-1951), oca­lały, którego opo­wia­dania ze­brane pod ty­tu­łem Hi­ro­szima: let­nie kwiaty stanowią jeden z ak­tów za­łożyciel­skich te­go, co krytyka na­zwie „literaturą bomby ato­mo­wej“ (gen­baku bun­gaku)1„Literatura bomby ato­mo­wej“ ozna­cza dzieła zro­dzone z traumy 1945 ro­ku. Tworzona przez oca­lałych ta­kich jak Hara Ta­miki i Ōta Yōko, ten ga­tu­nek był długo „oceniany jako po­mniej­szy, lokal­ny, do­kumen­talny“ przez śro­dowiska literac­kie. Jego siła leży wła­śnie w próbie kwe­stio­nowania „gra­nic języka, jego za­wiro­wań, jego braków“ w ob­liczu grozy i jed­nocze­snym wy­siłku ich za­radze­nia, jak pod­kreśla Ca­therine Pin­guet.
Od­rzucone for­my:
Literatura ato­mu.
Gem­baku bun­gaku.. Trylogia „świa­ta, który nie prze­staje płonąć“2Fo­rest, Phi­lip­pe, „Quelques fleurs pour Hara Ta­mi­ki“ (Kilka kwia­tów dla Hary Ta­mi­kie­go), art. cyt., dzieło — zło­żone z Pre­lu­dium do znisz­cze­nia (Ka­imetsu no jokyoku), Let­nie kwiaty (Na­tsu no hana) i Ruiny (Haikyo kara) — opo­wiada w trzech cza­sach: przed, pod­czas i po.

Pisarstwo detonacji

Zdaniem Gali Ma­rii Fol­laco styl Hary nie jest sty­lem opa­nowanego pi­sar­stwa: jest to „zej­ście w kruchą psy­chikę zde­spero­wanego człowieka“ skon­fron­to­wanego z okrut­nie znisz­czonymi, nie­mal nie­roz­po­zna­wal­nymi krajobrazami, gdzie wy­daje mu się nie­moż­liwe od­na­le­zie­nie śladów swojego życia ta­kie­go, ja­kim było za­le­d­wie kilka chwil wcze­śniej. Jego roz­bite pi­sar­stwo, które po­grąża czytel­nika w nie­po­koju i za­gubie­niu, ma za tło samą Hi­ro­szimę w strzępa­ch, „znik­nięte bez śladu — jeśli nie liczyć pew­nego ro­dzaju pła­skiej war­stwy gru­zów, po­pio­łów, rze­czy po­kręconych, ro­ze­rwanych, prze­żar­tych“, by użyć słów Ro­berta Guil­laina, pierw­szego Fran­cuza na miej­scu. To na tym płót­nie spusto­sze­nia Hara rzutuje raz strzępy prze­rwanych eg­zysten­cji, raz frag­menty pa­mięci wy­peł­nia­jące puste miej­sca roz­szar­pa­nej rze­czywisto­ści.

Ta de­kon­struk­cja osiąga swój punkt kul­mi­na­cyjny w wstaw­kach po­etyc­ki­ch, gdzie Hara sięga po szcze­gólną formę języka ja­poń­skiego — ka­takany za­zwyczaj za­rezer­wowane dla słów ob­cych —, jakby zwykły język stał się nie­od­po­wied­ni:

„Błysz­czące odłamki
/ roz­cią­gają się w roz­le­gły krajobraz
Ja­sne po­pioły
Czyje to są spa­lone ciała z żywym mię­sem?
Dziwny rytm ciał mar­twych lu­dzi
Czy to wszystko ist­nia­ło?
Czy to wszystko mo­gło ist­nieć?
Chwila i po­zostaje ob­darty świat“

Hara, Ta­mi­ki, Hi­ro­shima : fleurs d’été : récits (Hi­ro­szima: let­nie kwia­ty: opo­wia­dania), tłum. z ja­poń­skiego Brigitte Al­lio­ux, Ka­rine Chesneau i Ro­se-Ma­rie Ma­ki­no-Fay­ol­le, Ar­les: Ac­tes Sud, se­ria „Babe­l“, 2007.

Pod­czas gdy Hara, we­wnątrz pie­ca, do­świad­czał tego dan­tej­skiego spek­taklu, osłupiali in­telek­tu­ali­ści na drugim końcu świata próbo­wali prze­myśleć to wy­darze­nie. 8 sierp­nia 1945 roku Al­bert Ca­mus pi­sał w Combat: „cywilizacja mechaniczna osią­gnęła wła­śnie swój ostatni sto­pień dzi­ko­ści. W mniej lub bar­dziej bliskiej przy­szło­ści trzeba będzie wy­brać mię­dzy zbio­ro­wym sa­mo­bój­stwem a in­teligent­nym wy­ko­rzystaniem zdobyczy na­uko­wych. Tym­czasem wolno myśleć, że jest coś nie­sto­sow­nego w świę­to­waniu w ten spo­sób od­krycia, które naj­pierw służy naj­strasz­liw­szej furii znisz­cze­nia, jaką człowiek kie­dykol­wiek oka­zał“3Ar­ty­kuł wstępny Ca­musa zo­stał opubliko­wany na pierw­szej stro­nie ga­zety Combat za­le­d­wie dwa dni po bom­bar­dowaniu i przed tym na Na­ga­saki. Oferuje on do­kładne prze­ci­wień­stwo re­ak­cji du­żej czę­ści pra­sy, ta­kiej jak Le Monde, który tego sa­mego dnia ty­tu­łował „Rewolu­cja na­uko­wa“. Idąc pod prąd ów­cze­snego en­tu­zja­zmu, Ca­mus jawi się jako jedna z naj­szyb­szych i naj­bar­dziej prze­nikliwych in­teligen­cji w mo­men­cie na­dej­ścia ery nukle­ar­nej.. Hara nie fi­lozofuje, on po­ka­zuje; a to, co po­ka­zuje, to wła­śnie ta „furia znisz­cze­nia“ wbita jak ostrze w samo ciało lu­dzi.

Kilka kwiatów na najrozleglejszym z grobów

Cen­tralne opo­wia­danie, Let­nie kwiaty, otwiera się in­tymną żałobą: „Wy­sze­dłem do mia­sta i kupiłem kwia­ty, bo po­stanowiłem pójść na grób mo­jej żony“. Dla Hary ko­niec świata roz­po­czął się już rok wcze­śniej. Stracił swoją żonę, Sa­dae — naj­droż­szą jego sercu osobę — a wraz z nią naj­czyst­sze roz­ko­sze tego życia. Ka­tastrofa z 6 sierp­nia 1945 roku nie jest więc ze­rwaniem po­wstałym z ni­co­ści, lecz po­tworną am­plifi­ka­cją oso­bi­stego drama­tu, który mie­sza się z tym zbio­ro­wym ofiar bomby ato­mo­wej i pa­radok­sal­nie staje się w końcu racją by­tu, pilną po­trzebą mówie­nia. „„Mu­szę to wszystko za­pisać“, po­wie­dzia­łem so­bie w du­chu“, da­jąc so­bie od­wagę do życia jesz­cze przez kilka lat. Jego pi­sar­stwo nie jest już tylko lamen­tem po­śród ruin; prze­mie­nia się w memo­riał Hi­ro­szimy, kilka kwia­tów zło­żonych na wiecz­ność na naj­roz­le­glej­szym z gro­bów; w akt oporu także prze­ciwko mil­cze­niu, czy to na­rzuconemu przez cen­zurę amerykań­skich sił okupa­cyj­nych4Po ka­pitu­lacji w 1945 roku amerykań­skie wła­dze okupa­cyjne wpro­wadziły Press Code, który przez kilka lat za­braniał roz­po­wszech­nia­nia in­for­ma­cji i zbyt do­sad­nych świa­dectw o skut­kach bom­bar­dowań, opóź­nia­jąc tym sa­mym publika­cję wielu dzieł, w tym dzieł Hary. „Cier­pieć w mil­cze­niu, więc“, pod­sumo­wuje psy­cholog Nayla Chi­diac w swojej książce L’Écriture qui guérit (Pisanie, które le­czy), która po­święca cały roz­dział Harze., czy zro­dzonemu z dys­krymi­na­cji wo­bec „ato­mi­zowanych“ (hibakusha), których styg­maty ro­dziły strach i od­rzucenie.

Milczenie umarłych, milczenie Boga

Ale ta mi­sja, która utrzymywała go przy życiu, w końcu go przy­tłoczyła. W 1951 roku pod­pisuje po­żegnalny list, na­wie­dzany wid­mem nowej Hi­ro­szimy wraz z wy­bu­chem wojny ko­reań­skiej: „Nad­szedł te­raz czas, bym znik­nął w nie­widzial­nym, w wiecz­no­ści poza“. Wkrótce po­tem rzuca się pod po­ciąg. Jego ostatni ge­st, jak na­pisze lau­reat Na­grody Nobla Ōe Ken­zabu­rō, był ostat­nim krzykiem pro­testu „prze­ciwko śle­pej głupo­cie ro­dzaju ludz­kiego“.

Gdy głosy świad­ków milk­ną, pa­mięć schroni się w przed­mio­tach, które zbrod­nia po­zostawiła po so­bie. Dzie­się­cio­le­cia póź­niej to z tą ma­terialną pa­mię­cią kon­fron­tuje się ksiądz Mi­chel Quoist pod­czas swojej wi­zyty w mu­zeum bomby ato­mo­wej. Ude­rza go wi­dok „ze­ga­rów, ze­ga­rów ścien­nych, bu­dzików“, ich wska­zówki na za­wsze za­trzymane na 8:15: „Czas jest za­wie­szony“. Ten przej­mu­jący ob­raz jest być może naj­traf­niej­szą metaforą wy­siłku Hary, by skrystalizować fatalną chwilę. To ten sam ob­raz za­in­spiruje Quoista do lapidar­nego po­ematu w do­sko­na­łej har­mo­nii z Hi­ro­szimą: let­nimi kwia­tami:

„Lud prze­rwany, wy­ma­zany
/ pył
/ cień
/ noc
/ ni­cość
Mil­cze­nie umar­łych
Mil­cze­nie Boga

Dlaczego mil­czycie, umar­li? Chcę usłyszeć wasz głos!
Krzyczcie!
Wyjcie!
Po­wiedz­cie nam, że to nie­sprawie­dliwe!
Po­wiedz­cie nam, że jesteśmy sza­le­ni! […]
JEST NOC NAD HI­RO­SZIMĄ“

Quoist, Mi­chel, À cœur ouvert (Z otwar­tym ser­cem), Pa­ryż: Les Éditions ouvrières, 1981.

Czytaj wię­cej
  • 7 min
Mappemonde mettant en évidence le Japon.

Świt średniowiecznej Japonii w jej eposach

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego •

Spo­kojny okres Heian (794-1185) za­koń­czył się w po­żodze. W wy­niku bi­tew o nie­spo­ty­ka­nej gwał­tow­no­ści, dwa rywalizujące ro­dy, Ta­ïra i Mi­na­mo­to, wy­rugo­wały ko­lejno arysto­krację dwor­ską, która nie dys­po­nowała ani wy­star­czającą ar­mią, ani po­li­cją, i do­pro­wadziły do na­stania ustroju feu­dal­nego. Roz­po­czyna się wów­czas ja­poń­skie śre­dnio­wie­cze. Okres ten był tak burz­liwy, że „trzeba by szperać w nie­miec­kim śre­dnio­wie­czu, aby zna­leźć po­dobne za­mie­sza­nie“. Wy­rafi­nowaniu literatury ko­bie­cej z Heian na­stępują od­tąd męskie opo­wie­ści, pełne „morderstw“, „podstępów“, „cu­dow­nych czynów zbroj­nych“ i „długo przy­go­to­wywanych ze­msty“ – „źródło za­kłopo­tania i nie­po­koju dla hi­sto­ryków“.

Z różańcem w ręku i mieczem u pasa

Z tego za­mętu na­ro­dziły się „opo­wie­ści wo­jen­ne“ (gunki mo­noga­tari), które sy­tu­ują się na skrzyżowaniu kro­niki hi­sto­rycz­nej, eposu na­ro­dowego i głębo­kiej medytacji bud­dyj­skiej. Ich funk­cja była zresztą mniej literac­ka, w sen­sie w ja­kim my ją ro­zu­mie­my, niż memo­rialna i du­chowa: chodziło przede wszyst­kim o „uspo­ko­jenie […] dusz wo­jow­ników, którzy zginęli w wal­kach“ i, dla oca­lałych, o „po­szuki­wanie sensu w chaotycz­nych wy­darze­nia­ch, które po­łożyły kres daw­nemu po­rząd­kowi“. Za­danie to spo­czywało na „m­nichach z biwą“ (biwa hôshi lub biwa bôzu), śpie­wakach na ogół nie­widomych. Po­dobni do na­szych daw­nych trubadu­rów, prze­mie­rzali kraj, de­klamu­jąc śpiew­nym głosem wiel­kie czyny prze­szło­ści. Odziani w szaty mnisze, za­pewne aby po­stawić się pod ochroną świą­tyń i klasz­to­rów, akom­pa­nio­wali so­bie na czte­ro­strunowej lut­ni, biwie1„Uro­dzony w kró­le­stwie Per­sji i jego re­gio­nach gra­nicz­nych, biwa roz­prze­strze­nił się w Azji Wschod­niej wzdłuż Jedwab­nego Szlaku. Udosko­na­lony w Chi­na­ch, do­tarł do ar­chi­pelagu ja­poń­skiego około VIII wieku“. Hyôdô, Hi­ro­mi, „Les mo­ines joueurs de biwa (biwa hôshi) et Le Dit des Heike“ („M­nisi gra­jący na biwie (biwa hôshi) i Opo­wieść o ro­dzie Heike“) w Bris­set, Claire-Aki­ko, Bro­tons, Ar­naud i Struve, Da­niel (red.), op. cit., której akordy pod­kreślały melan­cholię opo­wie­ści.

W sercu re­per­tu­aru prze­ka­zywanego przez tych ar­ty­stów z mi­strza na ucznia, fun­damen­talna trylogia od­twarza brato­bój­cze wal­ki, które pchnęły ar­chi­pelag w nową erę: Opo­wieść o Hôgen (Hôgen mo­noga­tari)2Formy od­rzucone:
Récit des tro­ubles de l’ère Hogen (Opo­wieść o za­miesz­kach ery Hogen).
La Chro­nique des Hogen (Kro­nika Hogen).
Récit de l’ère Hôgen (Opo­wieść ery Hôgen).
Hi­sto­ire de la guerre de l’épo­que Hôgen (Hi­sto­ria wojny epoki Hôgen).
Hôghen mo­noga­tari.
Hôghenn mo­noga­tari., Opo­wieść o Heiji (Heiji mo­noga­tari)3Formy od­rzucone:
Épo­pée de la rébel­lion de Heiji (Epo­peja buntu Heiji).
La Chro­nique des Heigi (Kro­nika Heigi).
Récit de l’ère Heiji (Opo­wieść ery Heiji).
Récits de la guerre de l’ère Heiji (Opo­wie­ści o woj­nie ery Heiji).
Heïdji mo­noga­tari.
Heizi mo­noga­tari. i naj­słyn­niej­sza ze wszyst­ki­ch, Opo­wieść o ro­dzie Heiké (Heiké mo­noga­tari)4Formy od­rzucone:
Le Dit des Heikke (Opo­wieść o Heikke).
L’Aven­ture d’Heike (Przy­goda Heike).
Hi­sto­ire des Heike (Hi­sto­ria Heike).
Con­tes du Heike (Baśnie Heike).
Con­tes des Heike (Baśnie o Heike).
La Chro­nique des Heiké (Kro­nika Heiké).
La Chro­nique de Heiké (Kro­nika o Heiké).
Chro­niques du clan Heike (Kro­niki klanu Heike).
La Ge­ste de la ma­ison des Héï (Dzieje rodu Héï).
Ge­ste de la famille des Hei (Dzieje ro­dziny Hei).
Hi­sto­ire de la famille des Hei (Hi­sto­ria ro­dziny Hei).
Hi­sto­ire de la famille Heiké (Hi­sto­ria ro­dziny Heiké).
Hi­sto­ire de la ma­ison des Ta­ira (Hi­sto­ria rodu Ta­ira).
Hi­sto­ire de la famille des Ta­ïra (Hi­sto­ria ro­dziny Ta­ïra).
Récit de l’hi­sto­ire des Ta­ira (Opo­wieść o hi­sto­rii Ta­ira).
Ro­man des Ta­ira (Po­wieść o Ta­ira).
La Ge­ste des Ta­ïra (Dzieje Ta­ïra).
Feike no mo­noga­tari.. Pierw­sze dwie, choć mogą wy­dawać się pro­zaiczne opisując, jak Ta­ïra i Mi­na­moto stop­niowo wkradają się do wła­dzy woj­sko­wej aż do uzyska­nia de­cydu­jącego wpływu na sprawy dworu, nie­mniej przy­go­to­wują nad­chodzący dramat i już za­wie­rają tę „w­raż­liwość na prze­mi­ja­nie“ (mono no aware), która znaj­dzie w Opo­wieść o ro­dzie Heiké swój naj­do­sko­nal­szy wy­raz:

„Świat, w którym żyjemy
Nie ma wię­cej ist­nie­nia
Niż pro­mień księ­życa
Który od­bija się w wo­dzie
Czer­pa­nej w za­głębie­niu dłoni.“

Le Dit de Hôgen ; Le Dit de Heiji (Opo­wieść o Hôgen; Opo­wieść o Heiji), tłum. z ja­poń­skiego René Sief­fert, Pa­ryż: Publica­tions orien­talistes de Fran­ce, 1976; wznowie­nie Lagras­se: Ver­dier, kol. „Ver­dier po­che“, 2007.

Nietrwałość jako przeznaczenie

Dzieło mo­numen­tal­ne, praw­dziwa Eneida walk we­wnętrz­nych i za­cie­kłych wo­jen, które roz­darły dwa ro­dy, kul­mi­nująca bi­twą pod Da­n-no-ura (25 kwiet­nia 1185), Opo­wieść o ro­dzie Heiké radykal­nie od­chodzi jed­nak od tra­dycji za­chod­niej. Za­miast roz­po­czynać, na spo­sób We­rgiliu­sza, od arma virumque (broń i męż­czyzna), ja­poń­ska kro­nika przy­po­mina już w pierw­szym wer­sie „nie­trwałość wszyst­kich rze­czy“: „Pysz­ny, za­praw­dę, nie trwa, le­d­wie po­dobny do snu wio­sen­nej nocy“. Po­stacie, wiel­kie i skrom­ne, wszyst­kie są po­rywane tym sa­mym wi­rem, ilu­strując do znudze­nia, że we­dług for­muły Bos­sueta:

„Przyj­dzie czas, gdy ten człowiek, który wy­daje się wam tak wiel­ki, już nie będzie, gdy będzie jak dziec­ko, które jesz­cze się nie na­ro­dziło, gdy nie będzie ni­czym. […] Przy­sze­dłem tylko po to, by wy­peł­nić licz­bę, a i tak nie było mnie po­trze­ba; […] gdy pa­trzę z bliska, wy­daje mi się, że to sen wi­dzieć się tu­taj, i że wszyst­ko, co wi­dzę, to tylko próżne wid­ma: Præterit enim fi­gura hu­jus mundi (Bo prze­mija po­stać tego świa­ta)51 Kor 7,31 (La Bi­ble : tra­duc­tion of­fi­cielle litur­gique (Bi­blia: ofi­cjalne tłuma­cze­nie litur­giczne)).“.

Bos­suet, Ja­cques Bénigne, Œuvres com­plètes (Dzieła ze­brane), t. IV, Pa­ryż: Le­fèvre; Fir­min Didot frères, 1836.

Tak więc Opo­wieść o ro­dzie Heiké upo­dab­nia się do nie­ustan­nego ka­zania, w którym wszyst­kie ko­leje losu bo­haterów służą zi­lu­stro­wania tego prawa nie­trwało­ści (mujô) i mar­no­ści ludz­kich chwał. Przy­pa­dek Ta­ïra no Ta­danoriego (1144-1184) jest pod tym względem przy­kładowy. Za­sko­czony przez wro­ga, do­mi­nuje swego prze­ciw­nika, ale ja­kiś służący te­goż in­ter­we­niuje i od­cina mu prawe ramię u łok­cia. Wie­dząc, że na­de­szła jego go­dzina, Ta­danori zwraca się ku za­chodowi i moc­nym głosem dzie­się­cio­krot­nie przy­zywa Bud­dę, za­nim zo­stanie ścię­ty. Przy­wią­zany do jego koł­czana, od­na­le­ziono ten po­emat po­żegnal­ny:

„Po­rwany przez ciem­no­ści
Za­miesz­kam pod
Ga­łęziami drze­wa.
Tylko kwiaty
Przyjmą mnie dziś wie­czorem.“

Hof­f­mann, Yoel, Po­èmes d’adieu ja­po­nais : an­thologie com­men­tée de po­èmes écrits au seuil de la mort (Ja­poń­skie po­ematy po­żegnal­ne: an­to­logia ko­men­to­wana po­ema­tów pi­sanych u progu śmierci), tłum. z an­giel­skiego Agnès Ro­zen­blum, Ma­lakoff: A. Colin, 2023.

Połowiczne dziedzictwo

Ta bud­dyj­ska wraż­liwość, która prze­nika na­wet naj­krwaw­sze sceny, nie wy­star­cza jed­nak za­wsze, by pod­nieść nar­rację, która może wy­dawać się po­wol­na, re­gular­na, jed­nostajna umysłom ufor­mo­wanym przez za­chod­nią es­tety­kę. Po­dobny do dźwięku dzwonu z Gion, marsz opo­wie­ści jest re­gular­ny, zbyt re­gularny na­wet i nieco mo­noton­ny. Żałuję, że opo­wie­ści tak sławne nie zna­lazły rów­nie sław­nego po­ety, który utrwaliłby je na za­wsze; że za­brakło im Homera, który nadałby im róż­norod­ność, gięt­kość wiecz­nie po­dzi­wia­ną.

Jak za­uważa Geo­r­ges Bo­usquet, bo­hatero­wie homeryccy mają często „dziwne we­so­ło­ści lub słabo­ści, które po­zwalają nam do­tknąć pal­cem ich człowie­czeń­stwa; ci z Ta­ïra nie prze­stają ni­gdy być kon­wen­cjonalni i zimni“. Pod­czas gdy na­iwny grecki ga­wędziarz za­wsze po­zwala prze­bi­jać się mgliste mu i sub­telne mu uśmie­chowi za słowami, „ja­poń­ski rap­sod ni­gdy nie opusz­cza epic­kiego tonu i sztyw­nej po­stawy“. Tam „gdzie roz­brzmiewa jak fan­fara radosna eks­pan­sja trubadu­ra, słychać tu tylko melan­cholijny ak­cent zroz­pa­czonego bud­dysty: „Dzielny człowiek [i on] w końcu upada ni mniej ni wię­cej jak pył na wie­trze““.

Czytaj wię­cej
  • 13 min
Mappemonde mettant en évidence le Vietnam.

Kim-Vân-Kiêu, czyli wietnamska dusza odsłonięta

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego •

Są dzie­ła, które noszą w so­bie gusta i aspiracje ca­łego na­ro­du, «od rik­sza­rza aż do naj­wyż­szego man­daryna, od ulicz­nej sprze­daw­czyni aż do naj­więk­szej damy świata». Po­zostają one wiecz­nie młode i wi­dzą, jak na­stępują po so­bie nowe po­ko­le­nia wiel­bi­cie­li. Taki jest przy­pa­dek Kim-Vân-Kiêu1Od­rzucone for­my:
Kim, Ven, Kièu.
Le Conte de Kiêu (Opo­wieść o Ki­êu).
L’Hi­sto­ire de Kieu (Hi­sto­ria Kieu).
Le Ro­man de Kiều (Po­wieść o Ki­ều).
Truyện Kiều.
Hi­sto­ire de Thuy-Kiêu (Hi­sto­ria Thuy-Ki­êu).
Truyên Thuy-Kiêu.
L’Hi­sto­ire de Kim Vân Kiều (Hi­sto­ria Kim Vân Ki­ều).
Kim Vân Kiều truyện.
Nouvelle Hi­sto­ire de Kim, Vân et Kiều (Nowa Hi­sto­ria Kim, Vân i Ki­ều).
Kim Vân Kiều tân-truyện.
La Nouvelle Voix des cœurs brisés (Nowy Głos złama­nych ser­c).
Nouveau Chant du de­stin de mal­heur (Nowa Pieśń losu nie­szczę­ścia).
Nouveaux Ac­cents de do­uleurs (Nowe Ak­centy bólu).
Nouveau Chant d’une de­stinée mal­heu­reuse (Nowa Pieśń nie­szczęśliwego prze­zna­cze­nia).
Nouveau Chant de so­uf­france (Nowa Pieśń cier­pie­nia).
Nouvelle Voix des en­trail­les déchi­rées (Nowy Głos roz­dar­tych wnętrz­no­ści).
Nouveaux Ac­cents de la do­uleur (Nowe Ak­centy bólu).
Nouvelle Ver­sion des en­trail­les brisées (Nowa Wer­sja złama­nych wnętrz­no­ści).
Le Cœur brisé, nouvelle ver­sion (Złamane ser­ce, nowa wer­sja).
Đoạn-trường tân-thanh., tego po­ematu liczącego po­nad trzy ty­siące wer­sów, które uka­zują du­szę wiet­nam­ską w ca­łej jej de­likat­no­ści, czysto­ści i wy­rze­cze­niu:

«Trzeba wstrzymać od­de­ch, trzeba stąpać ostroż­nie, aby móc uchwycić piękno tek­stu [tak] jest wdzięczny (dịu dàng), uro­czy (thuỳ mị), wspa­niały (tráng lệ), prze­pyszny (huy hoàng).»

Du­rand, Mau­rice (red.), Mélan­ges sur Nguyễn Du (Stu­dia o Nguyễn Du), Pa­ryż: École française d’Extrême-Orient, 1966.

Au­tor, Nguyễn Du (1765-1820)2Od­rzucone for­my:
Nguyên Zou.
Nguyên-Zu.
Hguyen-Du.
Nie mylić z:
Nguyễn Dữ (XVI wie­k), którego Ob­szerna Ko­lek­cja cu­dow­nych le­gend jest krytyką jego cza­sów pod za­słoną fan­tasty­ki., po­zostawił re­putację człowieka melan­cholij­nego i ma­łomów­nego, którego uparte mil­cze­nie przy­nio­sło mu tę na­ganę od cesarza: «Trze­ba, aby­ście w radach mówili i da­wali swoją opinię. Dlaczego za­myka­cie się tak w mil­cze­niu i od­po­wia­dacie za­wsze tylko tak lub nie?» Man­daryn wbrew so­bie, jego serce pra­gnęło jedynie spo­koju ro­dzin­nych gór. Do­szedł do prze­klina­nia tego sa­mego ta­len­tu, który wznosząc go na naj­wyż­sze urzędy, od­dalał go od niego sa­mego, do tego stop­nia, że uczynił z tego koń­cową mo­rał swojego ar­cy­dzie­ła: «Niech ci, którzy mają ta­lent, nie cheł­pią się więc swoim ta­len­tem! Słowo „tài“ [talent] rymuje się ze słowem „tai“ [niesz­czę­ście]». Równy so­bie, od­mówił wszel­kiego le­cze­nia pod­czas choro­by, która oka­zała się dla niego śmier­tel­na, i do­wie­dziaw­szy się, że jego ciało się wy­chładza, przy­jął tę wia­domość z wes­tchnie­niem ulgi. «Dobrze!», szep­nął, i to słowo było jego ostat­nim.

Epopeja bólu

Po­emat śle­dzi tra­giczny los Ki­ều, młodej dziew­czyny o nie­zrów­na­nej uro­dzie i ta­len­cie. Pod­czas gdy pro­mie­nista przy­szłość zdaje się jej być obie­cana u boku jej pierw­szej mi­ło­ści, Ki­ma, fatal­ność puka do jej drzwi: aby oca­lić swojego ojca i brata od nie­sprawie­dliwego oskar­żenia, musi się sprze­dać. Wtedy roz­po­czyna się dla niej pięt­na­sto­let­nia wędrów­ka, pod­czas której będzie na prze­mian służącą, kon­kubiną i pro­sty­tut­ką, ucie­ka­jąc od jed­nego nie­szczę­ścia, by zna­leźć tylko gor­sze. Jed­nak­że, jak lotos kwit­nący na bagnie, po­śród sa­mej tej pod­ło­ści Kiều za­chowuje «czysty za­pach swojej pier­wot­nej szlachet­no­ści», kie­ro­wana nie­wzruszonym prze­ko­na­niem:

«[…] jeśli ciężka karma ciąży nad na­szym losem, nie szem­rajmy prze­ciw niebu i nie oskar­żajmy go o nie­sprawie­dliwość. Ko­rzeń do­bra tkwi w nas sa­mych.»

Nguy­ễn, Du, Kim-Vân-Kiều (Ki­m-Vân-Ki­ều), trad. z wiet­nam­skiego przez Xuân Phúc [Paul Schneider] i Xuân Việt [N­ghiêm Xuân Việt], Pa­ryż: Gal­limar­d/UNESCO, 1961.

Między tłumaczeniem a tworzeniem

To pod­czas am­basady w Chi­nach Nguyễn Du od­krył po­wie­ść, która miała go za­in­spiro­wać do stworze­nia ar­cy­dzie­ła. Z opo­wie­ści, którą można by uznać za banal­ną, po­trafił stworzyć «nie­śmier­telny po­emat / Którego wersy są tak słod­kie, że po­zostawiają na war­dze, / Gdy się je śpie­wało, smak miodu»3Dro­in, Al­fred, «Ly-Than-Thong» w La Jonque vic­to­rieuse (Zwycię­ska dżon­ka), Pa­ryż: E. Fasquel­le, 1906.. To chiń­skie po­krewień­stwo miało jed­nak stać się jabł­kiem nie­zgody dla ro­dzącego się du­cha na­ro­dowe­go. W go­rączce lat 1920-1930 uzbro­iła ona krytykę naj­bar­dziej nie­ustępliwych na­cjona­listów, których rzecz­nikiem stał się uczony Ngô Đức Kế: «Thanh tâm tài nhân [źródło Kim-Vân-Kiêu] jest tylko po­wie­ścią po­gar­dzaną w Chi­na­ch, a te­raz Wiet­nam wy­nosi ją do rangi księgi ka­nonicz­nej, Bi­blii, to na­prawdę wielki wstyd».

W rze­czywisto­ści by­łoby to jak za­rzuca­nie La Fon­taine’owi, że na­śladował Ezopa lub Fedrusa; by­łoby to za­po­mnie­nie, że po­nad za­po­życze­niami z za­gra­nicy, afir­muje się tu­taj su­we­renne wcie­le­nie na­ro­dowego ge­niu­szu: «Pie­śni wie­śnia­ków na­uczyły mnie mowy juty i morwy / Pła­cze i szlochy na wsiach przy­wołują wojny i żałoby», pi­sze Nguyễn Du w in­nym po­ema­cie4Chodzi o po­emat «Dzień Czystej Ja­sno­ści» («Thanh minh ngẫu hứn­g»). Święto Czystej Ja­sno­ści to świę­to, pod­czas którego ro­dziny czczą przod­ków, idąc przez wieś, aby oczy­ścić ich gro­by.. Przez całą epo­peję prze­ziera ta drżąca, często roz­dzie­rająca wraż­liwość po­ety, którego serce drga w uniso­nie z cier­pie­nia­mi, które tlały się w spo­sób nie­wy­raźny w skrom­nych ma­sach:

«Trzciny przy­ciskały swoje równe wierz­chołki do chrapliwego od­de­chu wi­chu­ry. Cały smu­tek jesien­nego nieba zdawał się być za­rezer­wowany dla jed­nej istoty [Ki­ều]. Wzdłuż noc­nych etapów, pod­czas gdy ja­sność spa­dała z za­wrot­nego fir­ma­mentu i da­le­kie horyzonty gubiły się w oceanie mgły, księ­życ, który wi­dzia­ła, za­wsty­dzał ją ze względu na jej przy­sięgi przed rze­kami i górami.»

Nguy­ễn, Du, Kim-Vân-Kiều (Ki­m-Vân-Ki­ều), trad. z wiet­nam­skiego przez Xuân Phúc [Paul Schneider] i Xuân Việt [N­ghiêm Xuân Việt], Pa­ryż: Gal­limar­d/UNESCO, 1961.

Lustro dla narodu

For­tuna Kim-Vân-Kiêu była ta­ka, że opu­ścił on dzie­dzinę literatu­ry, aby stać się lu­strem, w którym każdy Wiet­nam­czyk się roz­po­zna­je. Po­pularna pio­senka uczyniła z jego lek­tury praw­dziwą sztukę życia, nie­od­łączną od przy­jem­no­ści mędr­ca: «Aby być męż­czyzną, trzeba umieć grać w „tổ tôm“5Wiet­nam­ska gra kar­ciana dla pię­ciu gra­czy. Bar­dzo modna w wyż­szych sferach, słynie z te­go, że wy­maga dużo pa­mięci i by­stro­ści., pić her­batę z Yun­nanu i de­klamo­wać Kiều» (Làm trai biết đánh tổ tôm, uống trà Mạn hảo, ngâm nôm Thúy Ki­ều). Za­bo­bon na­wet się nim za­wład­nął, czyniąc z książki wy­rocz­nię: w chwilach nie­pew­no­ści nie­rzadko otwiera się ją na chybił tra­fił, aby szukać w wer­sach, które się po­ja­wia­ją, od­po­wie­dzi losu. Tak więc, od ga­bi­netu uczonego do naj­skrom­niej­szego do­mu, po­emat po­trafił stać się nie­zbęd­nym. To uczonemu Phạm Quỳnh za­wdzię­czamy for­mu­łę, która po­została słynna i która pod­sumo­wuje to uczucie:

«Czego mamy się obawiać, o co po­win­niśmy być za­nie­po­ko­jeni? Kiều po­zostając, nasz język po­zostanie; nasz język po­zostając, nasz kraj prze­trwa.»

Thái, Bình, «De quelques aspects phi­loso­phi­ques et re­ligieux du chef-d’œuvre de la lit­térature viet­na­mien­ne: le Kim-Vân-Kiều de Nguyễn Du» (O nie­których aspek­tach fi­lozoficz­nych i re­ligij­nych ar­cy­dzieła literatury wiet­nam­skiej: Kim-Vân-Kiều Nguyễn Du), Mes­sage d’Extrême-Orient, nr 1, 1971, s. 25-38; nr 2, 1971, s. 85-97.

Czytaj wię­cej
  • 15 min
Mappemonde mettant en évidence le Japon.

Na marginesie snów: Upiory Uedy Akinariego

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego •

To wła­śnie na mar­ginesie często gnież­dżą się naj­dziw­niej­sze ge­niu­sze. Syn nie­zna­nego ojca i zbyt zna­nej matki — kur­ty­zany z dziel­nicy roz­ko­szy — Ueda Aki­nari (1734-1809)1Formy od­rzucone:
Aki­nari Oueda.
Ueda Tôsaku.
Uy­eda Aki­na­ri. wi­dział swoją matkę tylko raz, gdy był już doj­rzałym męż­czyzną i sław­nym pi­sarzem. Ad­op­to­wany przez kupiecką ro­dzinę z Osaki, jego eg­zysten­cja na­zna­czona była tą pier­wotną hań­bą, którą jego wro­go­wie chęt­nie go atako­wali: „Moi wro­go­wie mówią o mnie: to dziecko z obe­rży; co gor­sza, to ja­kiś po­to­mek pod­starzałego stręczycie­la! Na co od­po­wia­dam: […] w każ­dym razie jestem w swojej górze jedynym ge­nerałem i nie znam so­bie rów­nych“. Do tego do­chodziła ułom­ność pal­ców2Ułom­ność, którą będzie nosił jak sztan­dar, pod­pisując swoje ar­cy­dzieło pseu­donimem Sen­shi Ki­jin, czyli Ka­leka o Zde­for­mo­wanych Pal­cach., która unie­moż­liwiała mu do­sko­nałą ka­ligra­fię, kie­rując go pa­radok­sal­nie, dum­nego młodzieńca mało skłon­nego do han­dlu, ku za­cie­kłemu po­szuki­waniu in­telek­tu­al­nemu i literac­kie­mu. Z tej burz­liwej eg­zysten­cji, z tej ob­na­żonej wraż­liwo­ści, na­ro­dzi się jego ar­cy­dzie­ło, Opo­wie­ści desz­czu i księ­życa (Ugetsu mo­noga­tari)3Formy od­rzucone:
Con­tes des mois de pluie (Opo­wie­ści mie­sięcy desz­czu).
Con­tes de la lune vague après la pluie (Opo­wie­ści o mgliste księ­życu po desz­czu).
Con­tes de la lune et de la pluie (Opo­wie­ści księ­życa i desz­czu).
Con­tes de plu­ies et de lune (Opo­wie­ści desz­czów i księ­życa).
Con­tes de la lune des plu­ies (Opo­wie­ści księ­życa desz­czów).
Con­tes de lune et de pluie (Opo­wie­ści księ­życa i desz­czu).
Con­tes du clair de lune et de la pluie (Opo­wie­ści blasku księ­życa i desz­czu).
Uegutsu mo­noga­tari..

O źródłach i snach

Opubliko­wane w 1776 ro­ku, te dzie­więć fan­tastycz­nych opo­wie­ści wy­zna­cza punkt zwrotny w literatu­rze epoki Edo. Aki­na­ri, zrywając z „opo­wie­ściami o płyn­nym świe­cie“, frywol­nym ga­tun­kiem będącym wów­czas w mo­dzie, in­au­guruje spo­sób yomihon, czyli „książki do czytania“, która celuje w wy­kształ­coną publicz­ność, oferując jej prze­strzeń ma­rzeń i uciecz­ki. Oryginal­ność jego po­dej­ścia po­lega na mi­strzow­skiej syn­tezie chiń­skich tra­dycji nar­racyj­nych i ja­poń­skiego dzie­dzic­twa literac­kie­go. Choć ob­fi­cie czer­pie ze zbio­rów opo­wie­ści fan­tastycz­nych dy­na­stii Ming i Qing, ta­kich jak Opo­wie­ści przy zdmu­chi­waniu świecy (Jian­deng xin­hua), ni­gdy nie za­do­wala się pro­stym tłuma­cze­niem czy służal­czą ad­ap­tacją. Każda opo­wieść jest cał­ko­wicie zja­po­nizowana, prze­nie­siona w na­ro­dowe ramy hi­sto­ryczne i geo­gra­ficz­ne, a przede wszyst­kim prze­mie­niona przez unikalną melan­cholię.

Do kon­ty­nen­tal­nych źródeł Aki­nari z nie­zwykłą sztuką mie­sza re­mi­niscen­cje z klasycz­nej literatury swojego kraju. Wpływ te­atru nō jest wszędzie wy­czuwal­ny, nie tylko w ge­stach i fi­zjonomiach — du­chy mści­cie­li, widma wo­jow­ników, roz­pacz­liwe ko­chanki — ale także w sa­mej kom­po­zycji opo­wie­ści, które umie­jęt­nie aran­żują od­dale­nie od świata i drama­tyczną pro­gresję aż do po­ja­wie­nia się zja­wisk nad­przyro­dzonych. Po­dob­nie ele­gancka i kwie­cista proza (gabun) jest żywym hoł­dem dla zło­tego wieku epoki Heian, a szcze­gól­nie dla Opo­wie­ści o księ­ciu Gen­jim (Genji mo­noga­tari).

Fantomatyczna ludzkość

To, co ude­rza w Opo­wie­ściach desz­czu i księ­życa, to fakt, że świat du­chów ni­gdy nie jest cał­ko­wicie od­cięty od świata żywych. Da­le­kie od by­cia pro­stymi po­tworami, du­chy Aki­na­riego ob­darzone są zło­żoną oso­bo­wo­ścią, często bo­gat­szą i bar­dziej oryginalną niż oso­bo­wość lu­dzi, których na­wie­dzają. Ich po­ja­wie­nia się mo­ty­wowane są przez po­tężne ludz­kie uczucia: wier­ność aż poza śmierć, zdradzona mi­łość, po­żerająca za­zdrość czy nie­uga­szona nie­na­wiść. Widmo jest często tylko prze­dłu­żeniem na­mięt­no­ści, która nie mo­gła się za­spo­koić lub uspo­koić w ziem­skim świe­cie. Jego głos, przy­chodzący zza gro­bu, mówi do nas z nie­po­ko­jącą nowocze­sno­ścią o nas sa­mych.

Tak jest z Miy­agi, opusz­czoną żoną, która w Domu wśród trzcin czeka sie­dem lat na po­wrót męża, który wy­jechał zdobywać for­tu­nę. Zmarła z wy­czer­pa­nia i żalu, uka­zuje mu się ostat­niej nocy, za­nim stanie się tylko gro­bo­wym kop­cem, na którym od­naj­duje się ten roz­dzie­rający wier­sz:

„Tak wła­śnie by­ło,
Wie­dzia­łam to, a jed­nak moje serce
Łudziło się złudze­nia­mi:
Na tym świe­cie, aż do dziś,
Czyż to było życie, które prze­żyłam?“

Ueda, Aki­na­ri. Con­tes de pluie et de lune (Opo­wie­ści desz­czu i księ­życa), tłum. z ja­poń­skiego René Sief­fert. Pa­ryż: Gal­limard, se­ria „Con­na­is­sance de l’Orient. Série ja­po­na­ise“, 1956.

Fan­tastyka u Aki­na­riego nie jest za­tem pro­stą sprężyną gro­zy; jest po­więk­sza­jącym zwier­cia­dłem udręk du­szy. Widma przy­chodzą przy­po­mi­nać żywym o ich uchybie­nia­ch, o mo­ral­nych kon­se­kwen­cjach ich czynów. Ze­msta zdradzonej żony czy lojal­ność przy­ja­cie­la, który daje so­bie śmierć, by do­trzymać obiet­nicy, to tyle samo przy­po­wie­ści o sile zo­bo­wią­zań i fatal­no­ści na­mięt­no­ści.

Cyzelator chimer

Styl Aki­na­riego jest bez wąt­pie­nia tym, co na­daje dziełu jego trwałość. Łączy szlachet­ność języka klasycz­nego z po­czuciem rytmu odzie­dziczonym po nō, tworząc oso­bliwą mu­zykę, która oczaro­wuje czytel­nika. Sam ty­tuł, Ugetsu, „deszcz i księ­życ“, prze­kłada tę cza­rującą melodię na ob­raz — świa­tła księ­życa, które za­mglewa się przy szmerze drob­nego desz­czu, ustana­wia­jąc ide­alną scenerię dla ma­nifestacji zja­wisk nad­przyro­dzonych, wid­mowy świat, gdzie gra­nice mię­dzy snem a rze­czywisto­ścią się za­cie­rają.

Nie­zależny ar­ty­sta, Aki­nari po­świę­cił pra­wie dzie­sięć lat na szlifo­wanie swojego ar­cy­dzie­ła, co świad­czy o wadze, jaką do niego przy­wią­zywał. In­telek­tu­alna nie­zależ­ność, która prze­ja­wiała się rów­nież w jego gwał­tow­nych po­le­mi­kach z drugim wiel­kim uczonym jego cza­sów, Mo­to­ori Norina­gą, na­cjona­listą przed swoim cza­sem. Pod­czas gdy ten ostatni wy­nosił mity przod­ków Ja­po­nii do rangi „jedynej prawdy“, Aki­nari kpił z tego ide­ału, twier­dząc, że „w każ­dym kraju duch na­rodu jest jego smro­dem“. Tak oto ten syn kur­ty­zany po­trafił, samą tylko siłą swojej sztu­ki, na­rzucić się jako po­stać cen­tral­na, „do­sko­nały anar­chi­sta“4Wy­rażenie na­leży do Al­freda Jar­ry’ego od­nośnie Ubu, ale mo­głoby, przez śmiałą ana­logię, określić du­cha cał­ko­witej nie­zależ­no­ści Aki­na­rie­go., który igra­jąc z kon­wen­cja­mi, wzniósł opo­wieść fan­tastyczną na nie­osią­gnięty sto­pień wy­rafi­nowania. Jego oso­bliwo­ści, które wy­ma­gały szcze­gól­nej od­wagi w ja­poń­skim spo­łeczeń­stwie, które wy­nio­sło kon­for­mizm do rangi naj­wyż­szej cnoty, nie mo­gły nie za­fascynować Mi­shimy Yukio, który wy­znaje w Współ­cze­sna Ja­po­nia i etyka sa­mu­rajów (Haga­kure nyūmon), że nosił ze sobą dzieło Aki­na­riego „pod­czas bom­bar­dowań“ i po­dzi­wiał przede wszyst­kim jego „celowy ana­chro­nizm“. Opo­wie­ści desz­czu i księ­życa to nie tylko an­to­logia ga­tun­ku; to na nowo wy­na­le­ziony ob­raz opo­wie­ści po ja­poń­sku, gdzie cu­dow­ność i ma­ka­brycz­ność rywalizują z naj­bar­dziej de­likatną po­ezją, po­zostawia­jąc czytel­nika pod trwałym uro­kiem dziw­nego i wspa­nia­łego snu.

Czytaj wię­cej
  • 7 min
Mappemonde mettant en évidence l’Iran et la France.

Z Isfahanu do Ménilmontant: Droga Ali Erfana

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego •

Orient, ze swoimi ta­jem­nicami i udręka­mi, od za­wsze za­silał wy­obraź­nię za­chod­nią. Ale co na­prawdę wiemy o współ­cze­snej Per­sji, o tej ziemi po­ezji, która stała się te­atrem re­wolu­cji, która wstrząsnęła po­rząd­kiem świa­ta? To okno na ten Iran pe­łen sprzecz­no­ści otwiera nam dzieło Ali Er­fana, pi­sarza i fil­mowca1Filmowiec: Jeden epizod ilu­struje bez­po­śred­nie za­gro­żenia, które cią­żyły nad ar­ty­stą i przy­spie­szyły jego wy­gna­nie. Kiedy jego drugi film zo­stał wy­świe­tlony w Iranie, mi­nister kul­tu­ry, obecny na sa­li, oświad­czył na koń­cu: «Jedyna biała ścia­na, na której jesz­cze nie prze­lano krwi nie­czysty­ch, to ekran ki­nowy. Jeśli stracą tego zdrajcę i ten ekran stanie się czer­wony, wszy­scy fil­mowcy zro­zu­mie­ją, że nie można igrać z in­teresami mu­zuł­mań­skiego ludu». uro­dzonego w Is­fahanie w 1946 ro­ku, zmu­szonego do wy­gna­nia we Fran­cji od 1981 ro­ku. Jego twór­czość, pi­sana w języku fran­cu­skim, który uczynił swoim, jest przej­mu­jącym świa­dec­twem nie­zwykłej sub­tel­no­ści o tra­gedii na­rodu i kon­dycji wy­gnań­ca.

Pisanie jako opór

W jego sztuce son­dowania dusz dręczonych przez ty­ranię i ab­sur­dal­ność fana­ty­zmu, wielu wi­dzi w Ali Er­fanie god­nego spad­ko­biercę wiel­kiego Sa­de­gha Heday­ata2Sa­degh Hedayat: Oj­ciec współ­cze­snej literatury irań­skiej, po­chowany na cmen­tarzu Père-Lachaise w Pa­ryżu.. Jego pi­sar­stwo, o nie­ubłaga­nej su­ro­wo­ści, za­nurza nas w mrocz­nym i opre­syj­nym świe­cie, nie­mal kaf­kow­skim – świe­cie spo­łeczeń­stwa wy­danego na pa­stwę ter­roru ustanowio­nego przez «halu­cyna­cyjną fi­lozofię ima­mów»: czy to prze­śladowane ko­biety z Ma femme est une sa­inte (Moja żona jest świę­tą), uciskani ar­ty­ści z Le Der­nier Po­ète du monde (Ostatni po­eta świa­ta) czy prze­klęte po­stacie z Les Dam­nées du pa­radis (Po­tępione raju). Śmierć prze­nika­jąca te opo­wie­ści nie jest śmier­cią sa­mej prze­mo­cy, ale to­talitar­nego pań­stwa, które ją ro­dzi, tej bu­dow­li, która aby się wznie­ść, po­trze­buje cementu z ciał. To ten sam cement znaj­du­jemy w Sans ombre (Bez cie­nia), po­tęż­nym świa­dec­twie o woj­nie irac­ko-irań­skiej, tej «strasz­liwej jatce», po­rów­nywal­nej do bi­tew oko­po­wych Wiel­kiej Woj­ny, która wy­piła krew se­tek ty­sięcy lu­dzi:

«Byli też ochot­nicy, którzy w myśli o śmierci wy­ko­pywali zie­mię, by ro­bić dziury jak gro­by, które na­zywali „kom­natą we­selną dla ko­chan­ków Bo­ga“.

Ale nie­ważne było zna­cze­nie, ja­kie każdy nada­wał swojemu tym­czaso­wemu miesz­ka­niu; mu­siał ko­pać swoją dziurę w kie­runku Mek­ki, a nie w stronę wro­ga, który był na­prze­ciw­ko.»

Er­fan, Ali. Sans ombre (Bez cie­nia), La To­ur-d’Aigues: Éditions de l’Au­be, kol. «Regards cro­isés», 2017.

Jeśli Ali Er­fan nie ma rado­ści wia­ry, to jest to jego wada, czy raczej jego nie­szczę­ście. Ale to nie­szczę­ście wy­nika z bar­dzo po­waż­nej przy­czyny, mam na myśli zbrod­nie, które wi­dział po­peł­niane w imię re­ligii, której przy­ka­zania zo­stały znie­kształ­cone i od­wrócone od ich praw­dziwego zna­cze­nia, wiara stająca się sza­leń­stwem:

«Otworzył bez po­śpie­chu jedną z gru­bych te­czek, wy­jął z niej kart­kę, zbadał ją i na­gle wy­krzyk­nął:

– Za­mknij­cie tę ko­bietę w juto­wym worku i rzucaj­cie w nią ka­mie­nia­mi, aż zdech­nie jak pies. […]

I kon­ty­nuował, po­wtarzając ten sam ge­st, ma­chając pi­smem te­go, który po­dró­żował do Bo­ga, chwytając na­stępne […]. Na­gle wstał, sto­jąc na sto­le, i krzyczał jak sza­le­niec:

– Niech oj­ciec udusi syna wła­snymi ręka­mi…»

Er­fan, Ali. Le Der­nier Po­ète du monde (Ostatni po­eta świa­ta), tłum. z per­skiego au­tor i Mi­chèle Cristo­fari, La To­ur-d’Aigues: Éditions de l’Au­be, kol. «L’Aube po­che», 1990.

O wygnaniu i pamięci

Wy­gna­nie to rana, która ni­gdy się cał­ko­wicie nie za­myka. W Adieu Ménil­mon­tant (Żegnaj Ménil­mon­tant) Ali Er­fan na chwilę opusz­cza swoją ro­dzinną Per­sję, by opo­wie­dzieć nam o Fran­cji, swojej ziemi schro­nie­nia. Po­wieść jest hoł­dem dla ulicy Ménil­mon­tant, tej ko­smo­po­li­tycz­nej dziel­nicy Pa­ryża, gdzie miesz­kał i wy­ko­nywał za­wód fo­to­gra­fa. To czuła, a cza­sem okrutna kro­nika życia «za­gubio­nych świata», tych pa­ria­sów życia, którzy jak on zna­leźli się w tym schro­nie­niu. Jed­nak na­wet we Fran­cji Iran ni­gdy nie jest da­le­ko. Za­pa­chy, dźwię­ki, twarze, wszystko przy­po­mina utracony Orient. Pa­mięć, która aby wal­czyć z za­po­mnie­niem, wy­biera z prze­szło­ści naj­bar­dziej wy­raziste cechy.

Za każ­dym razem, gdy po­dej­muje pi­sanie, Ali Er­fan szuka czasu swojej pierw­szej młodo­ści. Sma­kuje eks­tazę wspo­mnie­nia, przy­jem­ność od­naj­dywania rze­czy utraconych i za­po­mnia­nych w oj­czystym języku. A po­nie­waż ta od­na­le­ziona pa­mięć nie opo­wiada wier­nie te­go, co się wy­darzyło, to ona jest praw­dziwym pi­sarzem; a Ali Er­fan jest jej pierw­szym czytel­nikiem:

«Te­raz znam jej język [fran­cu­ski]. Ale nie chcę mówić. […] Pani mówi: „Mój dro­gi, po­wie­dz: ja­śmi­n“. Nie chcę. Chcę wy­mówić na­zwę kwia­tu, który był w na­szym do­mu. Jak się na­zywał? Dlaczego nie pa­mię­tam? Ten wielki kwiat, który rósł w rogu po­dwó­rza. Który się wznosił, który się ob­ra­cał. Wspinał się po­nad drzwi na­szego domu i opa­dał na ulicę. […] Jak się na­zywał? Pięk­nie pach­niał. Pani znowu mówi: „Po­wie­dz, mój dro­gi“. A ja pła­czę, pła­czę…»

Er­fan, Ali. Le Der­nier Po­ète du monde (Ostatni po­eta świa­ta), tłum. z per­skiego au­tor i Mi­chèle Cristo­fari, La To­ur-d’Aigues: Éditions de l’Au­be, kol. «L’Aube po­che», 1990.

Dzieło Ali Er­fana, jed­nocze­śnie oso­bliwe i uniwer­sal­ne, za­nurza nas w opre­syj­nym Orien­cie, gdzie ciąży ołowiana czapa mac­ko­watej teo­kracji. Oczywi­ście, można by się obawiać, że pi­sarz wy­gna­nia służy, wbrew so­bie sa­memu, jedynie kar­mie­niu klisz « za­chod­niej is­lamo­fo­bii » — tezy będącej w cen­trum « Czy literatura wy­gna­nia jest literaturą drugo­rzęd­ną? » Hes­sama Nogh­reh­chie­go. Ale kto wi­działby tylko tę stronę rze­czy, prze­ga­piłby to, co naj­waż­niej­sze; bo od za­wsze kul­tura per­ska czyniła z roz­stania i wy­gna­nia źródło swojej naj­czyst­szej pie­śni. Taka jest lek­cja fletu Rumie­go, którego wznio­sła mu­zyka ro­dzi się z łodygi wy­rwanej z ro­dzimych si­to­wi: « Słuchaj, jak flet­nia trzcinowa opo­wiada hi­sto­rię; lamen­tuje nad roz­staniem: “Od kiedy od­cięto mnie od si­to­wia, mój płacz sprawia, że męż­czyzna i ko­bieta jęczą“ ». Głos Ali Er­fana, jak głos tego fle­tu, nie ro­dzi się za­tem pomimo pęk­nię­cia, ale wła­śnie przez nie, prze­mie­nia­jąc brutal­ność rze­czywisto­ści w przej­mu­jącą melopeję.

Czytaj wię­cej
  • 9 min
Mappemonde mettant en évidence le Sénégal, la France, le Cameroun et la Guinée.

Coups de pi­lon Davida Diopa, czyli Słowo uczynione ciałem i gniewem

Prze­tłuma­czone z fran­cu­skiego •

Dzieło Da­vida Diopa (1927-1960)1Formy od­rzucone:
Da­vid Man­dessi Diop.
Da­vid Léon Man­dessi Diop.
Da­vid Diop Men­des­si.
Da­vid Mam­bessi Diop.
Nie mylić z:
Da­vid Diop (1966-…), pi­sarz i wy­kładowca uniwer­sy­tec­ki, lau­reat na­grody Gon­cour­tów licealistów w 2018 roku za po­wieść Frère d’âme (Brat du­szy)., rów­nie krót­kie co błysko­tliwe, po­zostaje jed­nym z naj­bar­dziej po­rusza­jących świa­dectw po­ezji wo­jującej négritu­de. Jego jedyny to­mik, Coups de pi­lon (Ude­rze­nia tłucz­ka) (1956), brzmi z nie­zmienną si­łą, wbi­ja­jąc się w su­mie­nia i sławiąc nie­zachwianą na­dzieję Afryki sto­jącej wy­pro­sto­wanej. Uro­dzony w Bor­de­aux z ojca Se­negal­czyka i matki Ka­merun­ki, Diop prze­żywał Afrykę nie tyle po­przez do­świad­cze­nie dłu­giego po­bytu, co po­przez ma­rze­nie i dzie­dzic­two, co w ni­czym nie umniej­sza mocy słowa, które po­trafiło stać się echem cier­pień i bun­tów ca­łego kon­ty­nen­tu.

Poezja buntu

Po­ezja Diopa jest przede wszyst­kim krzykiem. Krzykiem od­mowy wo­bec ko­lonial­nej nie­sprawie­dliwo­ści, krzykiem bólu wo­bec upo­ko­rze­nia swojego lu­du. W stylu bez­po­śred­nim, po­zbawio­nym wszel­kich zbęd­nych ozdób, po­eta wy­głasza swoje prawdy ni­czym „ude­rze­nia tłucz­ka“ prze­zna­czone, we­dług jego wła­snych słów, do „prze­bi­cia bęben­ków usznych ty­ch, którzy nie chcą słyszeć i ude­rze­nia jak baty po ego­izmach i kon­for­mi­zmach po­rządku“. Każdy wiersz jest ak­tem oskar­żenia spo­rządzającym krwawy bi­lans ery kurateli. Tak więc w „Sępa­ch“ de­ma­skuje hi­po­kryzję mi­sji cywilizacyj­nej:

„W tym cza­sie
Ude­rze­niami pasz­czy cywilizacji
Ude­rze­niami wody świę­conej na udomo­wio­nych czołach
Sępy bu­dowały w cie­niu swoich szpo­nów
Krwawy po­mnik ery kurateli.“

Diop, Da­vid, Coups de pi­lon (Ude­rze­nia tłucz­ka), Pa­ryż: Présence africa­ine, 1973.

Prze­moc jest wszech­obec­na, nie tylko w te­ma­ty­ce, ale w sa­mym ryt­mie frazy, oszczęd­nej i ostrej jak ostrze. Słynny i lako­niczny wiersz „Czas Męczeń­stwa“ jest tego naj­bar­dziej przej­mu­jącą ilu­stracją, praw­dziwą litanią wy­własz­cze­nia i zbrodni ko­lonial­nej: „Biały za­bił mo­jego ojca / Bo mój oj­ciec był dumny / Biały zgwał­cił moją matkę / Bo moja matka była piękna“. Te wier­sze bez upięk­szeń, na­da­jące tek­stowi jego ude­rza­jącą si­łę, mo­gły zdez­orien­to­wać nie­których kryty­ków. Sana Ca­mara wi­dzi w nich na przy­kład „pro­stotę stylu ocie­rającą się o ubóstwo, na­wet jeśli po­eta próbuje nas urzec iro­nią wy­darzeń“. Jed­nakże to wła­śnie w tej oszczęd­no­ści środ­ków, tym od­rzuceniu sztucz­no­ści, brutal­ność prze­kazu osiąga swoje apo­geum.

Afryka w sercu słowa

Jeśli bunt jest mo­to­rem jego pi­sar­stwa, to Afryka jest jego du­szą. Jest tą wy­ide­alizowaną zie­mią-mat­ką, do­strze­ganą przez pryzmat nostal­gii i ma­rze­nia. Apo­strofa otwie­rająca wiersz „Afryka“ — „Afryko, moja Afryko“ — jest de­klaracją przy­na­leż­no­ści i po­krewień­stwa. Tej Afryki, jak wy­zna­je, „ni­gdy nie znał“, ale jego spoj­rze­nie jest „pełne twojej krwi“. Jest ona na prze­mian ko­chającą i po­hań­bioną mat­ką, tan­cerką o ciele z „czar­nego pie­przu“ i uko­chaną ko­bie­tą, Ramą Kam, której zmysłowe piękno jest cele­bracją ca­łej rasy.

To wła­śnie w tej wy­ma­rzonej Afryce po­eta czer­pie siłę na­dziei. Na roz­pa­cz, którą wzbu­dza w nim „ple­cy, które się gar­bią / I kładą pod cię­żarem po­kory“, od­po­wiada głos, pro­ro­czy:

„Po­ryw­czy sy­nu, to drzewo mocne i młode
To drzewo tam
Wspa­niale sa­motne po­śród bia­łych i zwię­dłych kwia­tów
To Afryka, twoja Afryka, która od­ra­sta
Która od­ra­sta cier­pliwie upar­cie
I której owoce mają stop­niowo
Gorzki smak wol­no­ści.“

Diop, Da­vid, Coups de pi­lon (Ude­rze­nia tłucz­ka), Pa­ryż: Présence africa­ine, 1973.

Wojujący humanizm

Spro­wadzanie dzieła Diopa do „rasizmu an­ty­rasistow­skiego“2Sar­tre, Jean-Paul, « Or­phée noir » (Czarny Or­fe­usz), przed­mowa do l’An­thologie de la nouvelle po­ésie nègre et mal­ga­che de lan­gue française (An­to­logii nowej po­ezji mu­rzyń­skiej i mal­ga­skiej w języku fran­cu­skim) L. S. Sen­ghora, Pa­ryż: Pres­ses univer­sitaires de Fran­ce, 1948., by użyć for­muły Sar­tre’a, ozna­czałoby nie­roz­po­zna­nie jego uniwer­sal­nego za­się­gu. Jeśli de­nun­cja­cja ucisku Czar­nego jest punk­tem wyj­ścia, walka Diopa obej­muje wszyst­kich prze­klętych zie­mi. Jego po­ezja jest wrzawą, która wznosi się „z Afryki do Ameryk“, a jego so­lidar­ność roz­ciąga się na „do­kerów z Su­ezu i kulisów z Hanoi“, na „Wiet­nam­czyka le­żącego w polu ryżowym“ i „ka­torż­nika z Konga brata lin­cza z Atlanty“.

To brater­stwo w cier­pie­niu i walce jest zna­kiem głębo­kiego hu­ma­nizmu. Po­eta nie za­do­wala się prze­klina­niem, wzywa do zbio­ro­wego dzia­łania, do jed­nomyśl­nej od­mowy ucie­le­śnio­nej przez koń­cowy na­kaz „Wyzwania si­ły“: „Po­wstań i krzycz: NIE!“. Al­bo­wiem ostatecz­nie, poza prze­mocą słowa, pieśń Da­vida Diopa jest „kie­ro­wana jedynie mi­ło­ścią“, mi­ło­ścią wol­nej Afryki w łonie po­jed­na­nej ludz­ko­ści.

Dzieło Da­vida Dio­pa, ścięte w peł­nym roz­kwicie przez tra­giczną śmierć, która po­zbawiła nas jego przy­szłych ręko­pisów, za­chowuje pa­lącą ak­tu­al­ność. Léopold Sédar Sen­ghor, jego dawny na­uczyciel, miał na­dzie­ję, że z wie­kiem po­eta będzie się „uczłowieczał“. Można stwier­dzić, że ten hu­ma­nizm był już w sercu jego bun­tu. Coups de pi­lon (Ude­rze­nia tłucz­ka) po­zostaje tek­stem za­sad­ni­czym, klasycz­nym dzie­łem po­ezji afrykań­skiej, wia­ty­kiem dla ca­łej młodzieży spragnio­nej sprawie­dliwo­ści i wol­no­ści.

„To już wiele jak na dzieło w su­mie dość ogra­niczone, na pierw­sze i — nie­stety — ostat­nie dzie­ło. Ale są tek­sty, które się­gają sedna rze­czy i prze­ma­wiają do ca­łej isto­ty. Lirycz­na, sen­ty­men­tal­na, wy­raz oso­bi­stego wy­ma­ga­nia i gnie­wu, ta po­ezja „rzucona po­waż­nie do szturmu na chi­mery“ […] na­leży do ty­ch, które wiecz­nie, by splagia­to­wać Césaire’a, będą rzucać wy­zwanie „sługusom po­rząd­ku“ [czyli agen­tom re­pre­sji], do ty­ch, które […] za­wsze upar­cie będą przy­po­mi­nać, że „dzieło człowieka do­piero się za­czyna“, że szczę­ście trzeba wciąż zdobywać, pięk­niej­sze i sil­niej­sze.“

So­ciété africa­ine de cul­ture (red.), Da­vid Diop, 1927-1960 : témo­igna­ges, étu­des (David Diop, 1927-1960: świa­dec­twa, stu­dia), Pa­ryż: Présence africa­ine, 1983.

Czytaj wię­cej
  • 6 min