Ο Ουράνιος Ναυαγός: Émile Nelligan

Μεταφρασμένο από τα γαλ­λικά

«Ο Nelligan εί­ναι θρυλικός. Ο λαός του Κεμπέκ εί­ναι κι αυ­τός, κατά κάποιον τρόπο, ένα όνει­ρο, φανταστικό αν και πραγ­ματικό, αβέβαιο αν και επίμονο, και τελικά — ποιος ξέρει; — ίσως σωσμένο, ίσως χαμένο. Υπάρ­χει επικοι­νωνία μεταξύ αυ­τών των δύο θρύλων.»

Vadeboncoeur, Pierre. «Émile Nelligan (1879-1941), poète» (Émile Nelligan (1879-1941), ποι­ητής), στο En quelques traits (Με λίγες γραμ­μές), Μόντρεαλ: Fides, 1978.

Χρειάζεται άραγε να υπεν­θυμίσουμε ότι τα καναδικά-γαλ­λόφωνα γράμ­ματα μετρούν μόλις δύο αιώνες ύπαρ­ξης· ότι μόλις βγαί­νουν από την παι­δική ηλικία; Ακόμη φτωχά σε λογοτεχνικές δόξες, κατέχουν ωστόσο μία, που εν­σαρ­κώνει υποδειγ­ματικά τη δική τους νεότητα. Αυτή η δόξα εί­ναι ο Émile Nelligan¹Απορ­ριφθεί­σες μορ­φές:
Émil Nellighan.
Émile Kovar.: ένας έφηβος δεκαεπτά ετών, σχεδόν παι­δί. Αλλά με μια τραγική ανατροπή της φυσικής τάξης, σε αυτή την αυ­θόρ­μητη ηλικία που, σύμ­φωνα με τον Bossuet, «φαί­νεται να εί­ναι πλασμένη μόνο για τη χαρά και τις απολαύ­σεις» και που «απλώνει πανιά προς κάθε κατεύ­θυνση στην ελ­πίδα», ο Nelligan δεν ελ­πίζει πια τίποτα· εί­ναι στη μοίρα του:

«Μαύρη η ψυχή μου: πού ζω; Πού πορεύ­ομαι;
Οι ελ­πίδες της κεί­τονται παγωμένες, θαμ­μένες:
Εί­μαι η νέα Νορ­βηγία που υποφέρω και κλαίω
απ’ όπου οι ξαν­θοί ου­ρανοί πέταξαν μακριά, ξεχασμένες.»

Nelligan, Émile. Poésies complètes (Πλήρη Ποι­ήματα), πρόλογος του Claude Beausoleil και του Louis Dantin, Μόντρεαλ: Typo, συλλ. «Typo Poésie», 1998.

Και δεν εί­ναι μόνο σε αυ­τούς τους στίχους, υπό το κράτος μιας παροδικής απογοήτευ­σης, που δοκιμάζει αυτή την απομάγευ­ση. Εί­ναι σε όλα τα Πλήρη Ποι­ήματά του, ευ­γενικές ονει­ροπολήσεις ενός καταραμένου αγ­γέλου, που έμεινε ξένος στους συμ­βιβασμούς που επιβάλ­λει η ζωή.

Ο Καταραμένος Άγγελος

Σε μια διάσημη φωτογραφία, αυ­τός ο λεπτός μαθητής με το χλωμό πρόσωπο και τα ανακατεμένα μαλ­λιά γοη­τεύει με τα μεγάλα υγρά μάτια του, απέραντα· μάτια που άλ­λαζαν, που καταλάβαι­ναν, που ονει­ρεύ­ονταν. Περ­πατούσε με τα δάχτυλα λερωμένα από μελάνι, τη ρεντιγκότα ακατάστατη, και μέσα σε όλα αυ­τά, με περήφανο ύφος. «Εί­ναι ένα παράξενο αγόρι», έλεγαν οι μεν· «λίγο επιτηδευ­μένος», έβρισκαν οι άλ­λοι. Αλλά η περηφάνια του ήταν μόνο μια πρόσοψη που έκρυβε άσχημα μια εξαγριω­μένη ευαι­σθησία, άλ­λοτε ξεχει­λίζοντας από εν­θου­σια­σμό, άλ­λοτε σκοτει­νια­σμένη από μια άγρια και απει­λητική μελαγ­χολία:

«Εί­ναι βασιλεία πικρού γέλιου και θυέλ­λης
να ξέρεις πως εί­σαι ποι­ητής, περιφρονημένος,
να ξέρεις πως έχεις καρ­διά, κι εί­σαι παρεξηγημένος
παρά μόνο απ’ το φεγ­γαρόφως και τις νύχτες της φουρ­τού­νας!»

Nelligan, Émile. Poésies complètes (Πλήρη Ποι­ήματα), πρόλογος του Claude Beausoleil και του Louis Dantin, Μόντρεαλ: Typo, συλλ. «Typo Poésie», 1998.

Η περιβάλ­λουσα αδυναμία κατανόη­σης και οι αγρύπνιες που περ­νούσε χαράζοντας πυρετώδεις στίχους όπου «ήδη, ανάμεσα σε λαμπερά χαρακτηριστικά, η παραφροσύνη έδει­χνε το απαί­σιο νύχι της»²Η αναφορά στο «απαί­σιο νύχι» εί­ναι του Louis Dantin στο «Émile Nelligan et son Œuvre» (Ο Émile Nelligan και το Έργο του) που δημοσιεύ­τηκε σε επτά συνέχειες στην εφημερίδα Les Débats (1902) και έγινε σύντομα αυ­τός ο μυθικός πρόλογος (1903) που αποκάλυψε όχι μόνο έναν από τους καλύτερους ποι­ητές του γαλ­λόφωνου Καναδά (Nelligan), αλλά και έναν από τους καλύτερους αι­σθητικούς του (Dantin). κατέληξαν να υπονομεύ­σουν την υγεία του πρόωρα. Πέθανε δύο φορές: πρώτα, από πνευ­ματικό θάνατο ή τρέλα στα δεκαεν­νέα· έπει­τα, από σωματικό θάνατο στα πενήντα επτά.

Το Γέλιο και οι Λυγμοί

Δεν υπάρ­χει αμ­φιβολία ότι ο Nelligan υπέφερε σκληρά από αυτή την αδυναμία κατανόη­σης. Αυ­τός που ονει­ρευόταν μόνο το Παρίσι, ισχυριζόταν ότι οι στίχοι του θα πετού­σαν εκεί μια μέρα, για να επιστρέψουν σε όμορφο βιβλίο. Μια τέτοια φιλοδοξία, νεανική και δονού­μενη, πρόσφερε εύ­κολη λεία στην κακόβουλη κριτική. Η πιο βίαιη επίθεση ήρθε από το Monde illustré, από την πένα ενός ασαφούς δημοσιο­γράφου περαστικού από το Μόντρεαλ, De Marchy ή De Marchi, του οποίου η ιστορία ξέχασε το μικρό όνομα. Με εύ­κολη ει­ρωνεία και μικρόψυχη στενομυα­λιά, αυ­τός ο κριτικός χλεύ­ασε την πρωτοτυπία του εφήβου, φτάνοντας να του προτεί­νει, με τόνο συμπόνιας, να γράψει «μια μικρή δια­τριβή σε απλή πρόζα» για να αποδεί­ξει την αξία του, προσθέτοντας ύπου­λα: «γιατί εν­θαρ­ρύνουμε τους νέους συγ­γραφείς».

Πληγωμένος, ο Nelligan δεν άρ­γησε να απαντήσει κατά τη διάρ­κεια μιας αξέχαστης συνεδρίασης της Λογοτεχνικής Σχολής του Μόντρεαλ, στις 26 Μαΐου 1899. Εκείνο το βράδυ, απέναντι στους επικριτές του, αυ­τούς τους «αν­θρώπους με τα σκυθρωπά μέτωπα / Που περιφρονού­σαν τη ζωή [του] και απέρ­ριπταν το χέρι [του]», ο νεαρός σηκώθηκε. Με τη χαίτη στον άνεμο, το βλέμμα φλεγόμενο, εκτόξευσε μονορούφι την καυ­στική απάντησή του, «Η ρομάν­τσα του κρασιού», που έκανε την αί­θουσα να παραληρήσει. Ήταν ταυ­τόχρονα ο θρίαμ­βός του και το αντίο του:

«Οι καμπάνες ηχήσαν· ευω­διάζει η βραδιά…
Κι ενώ το κρασί σε χαρού­μενα ρυάκια κυλά,
εί­μαι τόσο χαρού­μενος με γέλιο ηχηρό, λαμπρό,
Ω! τόσο χαρού­μενος, που φοβάμαι μη κλάψω πικρά!»

Nelligan, Émile. Poésies complètes (Πλήρη Ποι­ήματα), πρόλογος του Claude Beausoleil και του Louis Dantin, Μόντρεαλ: Typo, συλλ. «Typo Poésie», 1998.

«Το χρυσό πλοίο»

Προ­ϊόν μιας απίθανης αλ­χημεί­ας, ο Nelligan φαί­νεται κοντά στον Poe μέσω του μακάβριου, στον Heredia μέσω του σμιλεμένου λόγου του, στον Nerval μέσω των ονει­ρικών νοσταλ­γιών του, αλλά και στον Rodenbach μέσω των ομιχλών και στον Chopin μέσω μιας μου­σικής της ψυχής. Καλ­λιερ­γεί με υπερηφάνεια «τις νευ­ρώσεις του», εξομολογού­μενος: «Θα πεθάνω τρελός… όπως ο Baudelaire». Υπό την επίθεση κάποιου εμ­μονικού ονεί­ρου, κάποιας κυρίαρ­χης ιδέας, ορμά προς το απόλυτο με «όλη την προσπάθεια, όλο το αίμα της ψυχής», κάτι που κάνει τον Louis Dantin να πει: «Αν δεχτούμε ότι ο άν­θρωπος και το έργο εί­ναι μόνο ένα σκίτσο, πρέπει να βεβαιώσουμε ότι εί­ναι ένα σκίτσο ιδιο­φυΐας».

Αυτό το σκίτσο ιδιο­φυΐας έχει τις τρομακτικές διαυ­γείς στιγ­μές «αυ­τού [που] οι Αρ­χαίοι αποκαλού­σαν στα λατινικά “vates”, τον μάντη, τον οραματιστή, τον προφήτη, τον ποι­ητή εμπνευ­σμένο από τους θεούς»³Claude La Charité.. Ο Roger Fournier αναφέρει τη «τρομερή στιγμή» όπου ο καλ­λιτέχνης βλέπει το τέλος του πριν το ζήσει. Αυτή η προαί­σθηση εν­σαρ­κώνεται στο «Το χρυσό πλοί­ο», το πιο εμ­βληματικό σονέτο του. Ο Nelligan ζωγραφίζει εκεί τη μεγαλοπρέπεια ενός θριαμ­βευ­τικού πλοί­ου, «σκαλισμένου σε συμπαγή χρυσό», πλέοντας σε άγνωστες θάλασ­σες. Αλλά αυ­τός ο έν­δοξος πίνακας εί­ναι εκεί μόνο για να καταστραφεί καλύτερα. Σε μια τραγική κατάληξη, το πλοίο χτυπά στον ύφαλο και βυθίζεται, αφήνοντας μόνο πλού­σια ναυάγια. Ο αναγνώστης καταλαβαί­νει τότε, με τρόμο, ότι πρόκει­ται για τον ίδιο τον ποι­ητή, που προφητεύει το δικό του ναυάγιο:

«Τι απέγινε η καρ­διά μου, πλοίο παρατημένο;
Αλίμονο! στου ονεί­ρου την άβυσ­σο, βυθισμένο…»

Nelligan, Émile. Poésies complètes (Πλήρη Ποι­ήματα), πρόλογος του Claude Beausoleil και του Louis Dantin, Μόντρεαλ: Typo, συλλ. «Typo Poésie», 1998.

Για περαιτέρω μελέτη

Γύρω από τα Poésies complètes (Πλήρη Ποιήματα)

Αποσπάσματα

«Αχ! πόσο χιόνισε το χιόνι!
Το τζάμι μου κήπος πάχνης λάμπει.
Αχ! πόσο χιόνισε το χιόνι!
Τι αξίζει ο σπασμός του να ζει κανείς
μπρος σ’ όλη την ανία που έχω, που έχω πια!…»

Nelligan, Émile. Poésies complètes (Πλήρη Ποι­ήματα), πρόλογος του Claude Beausoleil και του Louis Dantin, Μόντρεαλ: Typo, συλλ. «Typo Poésie», 1998.

Λήψεις

Ηχογραφήσεις

• Lecture de Poésies complètes par Yvon Jean (Ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από τον Yvon Jean). (Yvon Jean).
• Lecture partielle de Poésies complètes par Andrée-Ann Granger (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από την Andrée-Ann Granger). (LibriVox).
• Lecture partielle de Poésies complètes par Ange-Marie Mucel (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από την Ange-Marie Mucel). (YouTube).
• Lecture partielle de Poésies complètes par Ashley Candland (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από την Ashley Candland). (LibriVox).
• Lecture partielle de Poésies complètes par Borys de Pozenailles (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από τον Borys de Pozenailles). (YouTube).
• Lecture partielle de Poésies complètes par Camille Panchaud-Lefebvre (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από την Camille Panchaud-Lefebvre). (YouTube).
• Lecture partielle de Poésies complètes par Carolyne Cannella (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από την Carolyne Cannella). (YouTube).
• Lecture partielle de Poésies complètes par Daniel Paquin (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από τον Daniel Paquin). (YouTube).
• Lecture partielle de Poésies complètes par Diane Boudreau (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από την Diane Boudreau). (Littérature audio).
• Lecture partielle de Poésies complètes par Gilles-Claude Thériault (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από τον Gilles-Claude Thériault). (YouTube).
• Lecture partielle de Poésies complètes par Lionel Mazari (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από τον Lionel Mazari). (L’Impossible séjour).
• Lecture partielle de Poésies complètes par Michael Mansour (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από τον Michael Mansour). (La Minute de poésie).
• Lecture partielle de Poésies complètes par ~Angelot (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από τον/την ~Angelot). (Littérature audio).
• Lecture partielle de Poésies complètes par ~czandra (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από τον/την ~czandra). (LibriVox).
• Lecture partielle de Poésies complètes par ~DanielDeronda (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από τον/την ~DanielDeronda). (LibriVox).
• Lecture partielle de Poésies complètes par ~Mayah (Μερική ανάγνωση των Πλήρων Ποι­ημάτων από τον/την ~Mayah). (LibriVox).
• Luc Lacourcière à propos de Poésies complètes (Ο Luc Lacourcière για τα Πλήρη Ποι­ήματα). (Radio-Canada).

Έντυπα έργα

• Édition de Poésies complètes (1903) (Έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1903)). (Bibliothèque et Archives nationales du Québec (BAnQ)).
• Édition de Poésies complètes (1903), copie (Έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1903), αντίγραφο). (Google Livres).
• Édition de Poésies complètes (1903), copie 2 (Έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1903), αντίγραφο 2). (Canadian Libraries).
• Édition de Poésies complètes (1997) (Έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1997)). (Bibliothèque et Archives nationales du Québec (BAnQ)).
• Édition de Poésies complètes (éd. électronique) (Έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (ηλεκτρονική έκδ.)). (Wikisource).
• Édition partielle de Poésies complètes (1900) (Μερική έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1900)). (Google Livres).
• Édition partielle de Poésies complètes (1900), copie (Μερική έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1900), αντίγραφο). (Canadian Libraries).
• Édition partielle de Poésies complètes (1900), copie 2 (Μερική έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1900), αντίγραφο 2). (Bibliothèque et Archives nationales du Québec (BAnQ)).
• Édition partielle de Poésies complètes (1900), copie 3 (Μερική έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1900), αντίγραφο 3). (Canadian Libraries).
• Édition partielle de Poésies complètes (1900), copie 4 (Μερική έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1900), αντίγραφο 4). (Canadian Libraries).
• Édition partielle de Poésies complètes (1900), copie 5 (Μερική έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1900), αντίγραφο 5). (Google Livres).
• Édition partielle de Poésies complètes (1900 bis) (Μερική έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1900 bis)). (Canadian Libraries).
• Édition partielle de Poésies complètes (1900 bis), copie (Μερική έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1900 bis), αντίγραφο). (Google Livres).
• Édition partielle de Poésies complètes (1900 bis), copie 2 (Μερική έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1900 bis), αντίγραφο 2). (Canadian Libraries).
• Édition partielle de Poésies complètes (1983) (Μερική έκ­δοση των Πλήρων Ποι­ημάτων (1983)). (Bibliothèque et Archives nationales du Québec (BAnQ)).

Βιβλιογραφία

• Ab der Halden, Charles. «Émile Nelligan» (Émile Nelligan), στο Nouvelles études de littérature canadienne-française (Νέες μελέτες καναδικής-γαλ­λόφωνης λογοτεχνίας), Παρίσι: F. R. de Rudeval, 1907. (Google Livres).
• Fournier, Roger. «Des moments émouvants sur la tombe d’Émile Nelligan» (Συγκινητικές στιγ­μές στον τάφο του Émile Nelligan), στο Émile Nelligan: dossier de presse 1918-1980 (Émile Nelligan: φάκελος τύπου 1918-1980), Sherbrooke: Bibliothèque du Séminaire de Sherbrooke, 1981.
• Grisé, Yolande, Robidoux, Réjean και Wyczynski, Paul (επιμ.). Émile Nelligan (1879-1941): cinquante ans après sa mort (Émile Nelligan (1879-1941): πενήντα χρόνια μετά τον θάνατό του). Πρακτικά του συνεδρίου που διορ­γανώθηκε από το Centre de recherche en civilisation canadienne-française του Πανεπιστημίου της Οτ­τάβας, Μόντρεαλ: Fides, 1993.
• Hayward, Annette. La Correspondance entre Louis Dantin et Germain Beaulieu: une grande amitié littéraire (1909-1941) (Η Αλ­ληλογραφία μεταξύ Louis Dantin και Germain Beaulieu: μια μεγάλη λογοτεχνική φιλία (1909-1941)), Κεμπέκ: Presses de l’Université Laval, 2023.
• La Charité, Claude. «Émile Nelligan et le mythe du génie précoce, mort fou» (Ο Émile Nelligan και ο μύθος της πρώιμης ιδιο­φυΐας, που πέθανε τρελός), στο L’Invention de la littérature québécoise au 19^e siècle (Η Εφεύ­ρεση της λογοτεχνίας του Κεμπέκ τον 19ο αιώνα), Κεμπέκ: Septentrion, 2021.
• Paul-Crouzet, Jeanne. Poésie au Canada: de nouveaux classiques français (Ποί­ηση στον Καναδά: νέοι γαλ­λικοί κλασικοί), Παρίσι: Didier, 1946.
• Robidoux, Réjean. Connaissance de Nelligan (Γνωριμία με τον Nelligan), Μόντρεαλ: Fides, 1973.
• Samson, Jean-Noël και Charland, Roland-Marie (επιμ.). Émile Nelligan, Μόντρεαλ: Fides, 1968.
• Vadeboncoeur, Pierre. «Émile Nelligan (1879-1941), poète» (Émile Nelligan (1879-1941), ποι­ητής), στο En quelques traits (Με λίγες γραμ­μές), Μόντρεαλ: Fides, 1978.
• Wyczynski, Paul. Émile Nelligan: biographie (Émile Nelligan: βιο­γραφία), Κεμπέκ: Bibliothèque québécoise, 1999.