Ο χρυσός των Σιχ: Μεγαλοπρέπεια και οικουμενικότητα του Γκραντχ

Μεταφρασμένο από τα γαλ­λικά • ελ­ληνικά (grec)

Μία από τις ιε­ρές δεξαμενές της Ιν­δίας εί­ναι η «λίμνη της αθανασίας» (Αμ­ρίτα Σάρα), στο Αμ­ρίτσαρ¹Απορ­ριφθεί­σες μορ­φές:
« Mare d’immortalité » (Λιμνούλα αθανασίας).
« Étang de l’immortalité » (Λιμνοθάλασσα αθανασίας).
« Bassin de l’immortalité » (Δεξαμενή αθανασίας).
« Bassin du breuvage de l’immortalité » (Δεξαμενή του ποτού της αθανασίας).
« Bassin du nectar » (Δεξαμενή του νέκταρος).
« Lac du nectar » (Λίμνη του νέκταρος).
« Excellente ambroisie » (Εξαί­ρετη αμ­βροσία).
Amrita Saras.
Umrita-sara.
Umritsar.
Umritsir.
Umretsir.
Amretsir.
Amritsir.
Umbritsir.
Amritsur.
Umritsur.
Umritzer.
Umbritzir.
Amretseyr., όπου χτυπά η καρ­διά της σιχικής πίστης. Όποιος πηγαί­νει εκεί παρασύρεται από ένα αν­θρώπινο πλήθος με αρώματα λου­λου­διών και λιβανιού και φτάνει μαζί του μπροστά σε ένα θαύ­μα: έναν χρυσό ναό που δεσπόζει, σαν πολύτιμο κόσμημα, στη μέση των νερών. Κανείς περιμένει να γοη­τευ­τεί και αντ’ αυ­τού θαμπώνεται. Ένας αδια­νόη­τος συνωστισμός ταξιδιω­τών, προσκυνητών και περίερ­γων «απ’ όλες τις φυλές της Ιν­δίας» συνωθεί­ται και φωνάζει «σε ηχηρές δια­λέκτους που χτυπούν το αυτί σαν ήχος φαν­φαρών», ενώ παι­διά, τρέχοντας, κάνουν τον γύρο των μαρ­μάρινων αποβαθρών. Αυ­τός ο ναός υποδέχεται χωρίς διάκριση φύλου ή θρησκεύ­ματος. Στο εσωτερικό, κανένα εί­δωλο. Το μοναδικό αντικεί­μενο λατρεί­ας, τοποθετημένο στη μεγάλη αί­θουσα κάτω από ένα βελού­δινο χρυσοΰφαντο κάλυμ­μα, εί­ναι το Γκραντχ, που συνέταξε αρ­χικά ο Αρ­τζάν, ο πέμ­πτος γκου­ρού, και ο πιστός γραφέας του Μπάι Γκουρ­ντάς. «Μέρα και νύχτα ακατάπαυ­στα, σαν να πραγ­ματώνεται ένα εί­δος αέναης λατρεί­ας, γκράντχι [λει­τουρ­γοί] ψάλ­λουν, κάτω από αυ­τούς τους σεβαστούς θόλους, αποσπάσματα του ιε­ρού βιβλίου συνοδευόμενοι από έγ­χορδα όρ­γανα.»

Μισή χιλιετία σκόρπιας ποίησης

Οι Σιχ αποκαλούν το ιερό τους βιβλίο Άντι Γκραντχ (το Πρώτο Βιβλίο) ή Σρι Γκου­ρού Γκραντχ Σάχιμπ (το Σεβαστό Βιβλίο Διδάσκαλος)²Απορ­ριφθεί­σες μορ­φές:
Sri Guru Granth Saheb.
Siri Guru Granth Sahid.
Shri Guru Grant Sahib.
Śrī Guru Grantha Sāhib., αλλά συχνότερα ακόμα με το αόριστο όνομα Γκραντχ (το Βιβλίο)³Απορ­ριφθεί­σες μορ­φές:
Grantha.
Grant.
Grântah.
Grandth., όπως και οι χριστια­νοί αποκαλούν το δικό τους τη Βίβλο (τα Βιβλία). Ωστόσο, το Γκραντχ εί­ναι ένα έργο εντελώς μοναδικό σε σχέση με τους κανόνες των άλ­λων θρησκειών: μια συναρ­παστική ποι­ητική αν­θολογία που δεν περιέχει μόνο τους ύμνους και τα ψαλ­μικά άσματα των γκου­ρού του, αλλά και εκείνα προγενέστερων μυστικών, όπως ο σεΐχης Φαριντου­ντίν, αποκαλού­μενος Μπαμπά Φαρίντ, γεν­νημένος γύρω στο 1175. Οι γκου­ρού, από την πλευρά τους, έζησαν μεταξύ 1469 και 1708· ιδού λοι­πόν μισή χιλιε­τία σκόρ­πιας ιν­δικής ποί­ησης, της οποίας η αδιάκοπη απαγ­γελία (ακ­χάντ παθ) απαι­τεί δύο μέρες και δύο νύχτες από τους γκράντχι που εναλ­λάσ­σονται αδιάλει­πτα. Γι’ αυ­τό, στο νεκροκρέβατό του, ο δέκατος και τελευ­ταίος γκου­ρού, Γκόμπιντ Σιν­γκ, αντί να ορίσει διάδοχο, δια­κήρυξε ότι αυτή η συλ­λογή θα ήταν πλέον ο αιώνιος οδηγός ψυχών: «Μετά τον θάνατό μου, θα πρέπει σε κάθε περίσταση να απευ­θύνεστε στο Γκραντχ Σάχιμπ· αυτό θα εί­ναι ο γκου­ρού σας· ό,τι του ζητήσετε, θα σας το δεί­ξει».

Η Κοινή Κουζίνα της αδελφοσύνης

Η φιλοσοφία του Γκραντχ εί­ναι μια παι­δεία αγάπης και καλοσύνης, ριγ­μένη ανάμεσα στον ιν­δουι­στικό κόσμο και τον μου­σουλ­μανικό κόσμο. Από τον πρώτο, υιο­θετεί την αφοσίωση (μπάκτι) χωρίς τα εί­δωλα ούτε τον ζυγό των καστών. Από τον δεύ­τερο — τον μονοθεϊσμό και τη σου­φική ορμή χωρίς τη σαρία. Χρησιμοποιώντας την υψηλή ποί­ηση, δίνει την ιδέα του τι μπορεί να εί­ναι μια ζωή που αξίζει να ζηθεί, μια αληθινή ζωή· αυτό που την ανυψώνει στο επίπεδο οι­κου­μενικής θρησκεί­ας. Η προσευχή της ολοκληρώνεται αμετάβλητα με αυ­τές τις ευ­χές για ολόκληρη την αν­θρωπότητα: «Είθε το θέλημά Σου, ω Κύριε, να φέρει την ει­ρήνη και την ευ­τυχία σε καθέναν και σε όλους, στον κόσμο ολόκληρο». Ο Μπάι Γκουρ­ντάς, ήδη μνημονευ­θείς, εξηγεί:

«Αυ­τός [ο Σιχ] ζει πραγ­ματικά μια ζωή θυσίας, τη ζωή ενός δού­λου του Κυρίου που αγαπά. […] Μέσα στην αγάπη του, ξεχνά πείνα και ύπνο. Τα χέρια του εί­ναι αδιάκοπα απασχολημένα να βοη­θούν όσους βρίσκονται σε ανάγκη και να παρηγορούν όσους εί­ναι καταβεβλημένοι. […] Μεγαλόψυχος, ανεκτικός και γαλήνιος, ζει για να υπηρετεί την αν­θρωπότητα.»

Ladame, Paul-Alexis, « Les Sikhs » (Οι Σιχ), Cahiers d’études cathares (Τετράδια καθαρικών σπου­δών), αρ. 147, φθινόπωρο 1995, σ. 3-38.

Οι γκου­ρού κήρυξαν μια απόλυτη ισότητα, που βρίσκει την πιο συγκεκριμένη της έκ­φραση στο λάνγκαρ. Αυτή η λέξη ορίζει την τραπεζαρία προσαρ­τημένη στους ναούς και το κοινό γεύμα που σερ­βίρεται εκεί, ανοι­χτό σε όλους. «Το λάνγκαρ, που ξεκίνησε ο πρώτος γκου­ρού, […] Νάνακ, ήταν ιδιαί­τερα πρωτότυπο και ριζοσπαστικό στην Ιν­δία, όπου, επί αιώνες, […] υπήρ­χαν, και εξακολου­θούν να υπάρ­χουν, απαγορεύ­σεις σχετικά με τα πρόσωπα με τα οποία τρώει κανείς». Λέγεται ότι ο ίδιος ο αυ­τοκράτορας Ακ­μπάρ, ο πιο ανεκτικός από τους σουλ­τάνους Μογ­γόλους, υπέκυψε σε αυτή την ανεπιφύλακτη φιλοξενία, καθήμενος στις σει­ρές των ταπει­νών για να μοι­ραστεί μαζί τους το ψωμί⁴Σύμ­φωνα με μια ανεπιβεβαί­ωτη παράδοση, αυτό το επει­σόδιο προκάλεσε τόσο μεγάλη εντύπωση στον μονάρχη ώστε δώρισε το οι­κόπεδο όπου οι Σιχ θα έσκαβαν τη «λίμνη της αθανασίας»..

«“Χτίσε τη σχεδία του στοχασμού, πάνω της θα δια­σχίσεις ανεμπόδιστα,
Και δεν θα σκοντάψεις ούτε στον ωκεανό ούτε στην παλίρ­ροια. […]
Εκεί­νος που δαμάζει τον εγωισμό του, απογυμνώνεται από το ”εγώ“ και ομορ­φαί­νει με αυ­τόν τον τρόπο. […]
Δεν χωρίζει κανείς πια αν ενωθεί αληθινά με τον Κύριο.
Τότε, η πηγαι­νέλα τελειώνει, και αντιλαμ­βάνεται κανείς παντού τον Κύριο.”⁵Sri Gourou Granth Sahib (Σρι Γκου­ρού Γκραντχ Σάχιμπ), τ. ΙΙΙ, μτ­φρ. από τα παν­τζαμπικά, τα χίντι, τα περ­σικά και πολ­λές ιν­δικές δια­λέκτους από τον Jarnail Singh, σ. 869.

Σε μια πολύ συμ­βολική γλώσ­σα, αυτό το ποί­ημα συνοψίζει θαυ­μάσια τη [σιχική] διδασκαλία. Ο εγωισμός (χαουμάι, “εγώ-ο ίδιο­ς”) του αν­θρώπου […] εί­ναι φυλακισμένος της υλικής ζωής και των σφαλ­μάτων του, που αναπαρίστανται από τον ωκεανό και την παλίρ­ροια. Εξαι­τίας τους, […] δεν μπορεί να φτάσει στην άλλη όχθη, εκείνη της τελικής χει­ραφέτησης (νιρβάνου) […]. Ο άν­θρωπος πρέπει λοι­πόν να εξαγνίσει την πνευ­ματική του ου­σία (μάνου), να την απελευ­θερώσει από το κέλυφος του “εγώ-ο ίδιος” και να γίνει μ’ αυ­τόν τον τρόπο αρεστός στον Θεό»

Matringe, Denis, Les Sikhs : histoire et tradition des « Lions du Panjab » (Οι Σιχ: ιστορία και παράδοση των «Λεόντων του Παν­τζάμπ»), Παρίσι: Albin Michel, σειρά « Planète Inde » (Πλανήτης Ιν­δία), 2008.

Μια επίγεια Ιερουσαλήμ

Το βράδυ πέφτει πάνω από το Παν­τζάμπ, και ο χρυσός ναός στεφανώνεται με κολιέ από λαδοκάντηλα «των οποίων οι αντανακλάσεις στο νερό τον κάνουν να τρεμοσβήνει με λαμπυρίσματα θησαυ­ρού» (Μίρ­τσεα Ελιάντε). Ο θεατής σκέφτεται τότε ότι αυ­τός ο τόπος εί­ναι πολύ περισ­σότερα από ό,τι φαί­νεται. Εί­ναι το όραμα μιας πόλης πάντα «λαμπρής […] που παρου­σιάζει ευ­γενικά στα βλέμ­ματα […] τους χιλιάδες θόλους της αστραφτερούς, πάνω στους οποί­ους το φως […] πέφτει και αναπηδά σε εκ­θαμ­βωτική ομίχλη» (Λαμαρ­τίνος). Εί­ναι η υπόσχεση μιας πόλης που συμ­φιλιώνει τον άν­θρωπο με τον ομοίο του, όπως και με τον εαυτό του, και από την οποία η αρ­χική Ιε­ρου­σαλήμ μου φαί­νεται να απομακρύνεται μέρα με τη μέρα:

«Για έναν χριστια­νό, ο ναός του Αμ­ρίτσαρ φαί­νεται να προει­κονίζει την ου­ράνια Ιε­ρου­σαλήμ, πόλη για την οποία η Αποκάλυψη λέει ότι οι πύλες της δεν θα κλεί­σουν ποτέ ώστε να υποδεχθούν όλους τους λαούς⁶Et ambulabunt gentes in lumine ejus, et reges terræ afferent gloriam suam et honorem in illam. Et portæ ejus non claudentur per diem ; nox enim non erit illic (Τα έθνη θα βαδίσουν στο φως της, και οι βασιλείς της γης θα φέρουν σ’ αυ­τήν τη δόξα τους. Μέρα με τη μέρα, ποτέ οι πύλες δεν θα κλεί­σουν· διότι νύχτα δεν θα υπάρ­χει πια εκεί). Αποκ 21, 24-25 (La Bible : traduction officielle liturgique (Η Βίβλος: επίσημη λει­τουρ­γική μετάφραση)). ενώπιον του θρόνου του Θεού και του Αμνού. Πράγ­ματι, βρίσκεται σε αυ­τόν τον τόπο η αγ­γελία μιας συμ­φιλιω­μένης αν­θρωπότητας, τόσο πιο συγκλονιστική όταν γνωρίζει κανείς την οδυνηρή ιστορία του Παν­τζάμπ και του σιχισμού.»

Vagneux, Yann, « Le Temple d’or » (Ο Χρυσός Ναός), La Croix (Ο Σταυ­ρός), 12 Ια­νουα­ρίου 2024.

Για περαιτέρω μελέτη

Γύρω από τον Σρι Γκουρού Γκραντχ Σάχιμπ, τ. Ι

Αποσπάσματα

«Στα δέκα χρόνια, εί­σαι παι­δί,
Η νεότητα φανερώνεται στα εί­κοσι·
Και στα τριάντα, καυ­χιέσαι για την ομορ­φιά σου.
Αν­θίζεις στα σαράντα,
Στα πενήντα, δεν πατάς σταθερά,
Και στα εξήντα, τα γηρατειά προφταί­νουν τον άν­θρωπο.
Στα εβδομήντα, η νόηση εξασθενεί,
Στα ογδόντα, εί­σαι ανίκανος να ερ­γαστείς.
Στα ενενήντα, εί­σαι κατάκοι­τος για πάντα,
Και η δύναμη μάς λεί­πει απόλυτα.
Νάνακ, έψαξα παντού,
Κατάλαβα ότι ο κόσμος δεν εί­ναι παρά ένα κάστρο από καπνό.»

Sri Gourou Granth Sahib (Σρι Γκου­ρού Γκραντχ Σάχιμπ), τ. Ι, μτ­φρ. από τα παν­τζαμπικά, τα χίντι, τα περ­σικά και πολ­λές ιν­δικές δια­λέκτους από τον Jarnail Singh, Providenciales: Intellectual Services International, 1996.

Μεταφορτώσεις

Ηχητικές εγγραφές

• Denis Matringe à propos des sikhs (Ο Ντενί Ματρέντζ για τους Σιχ). (France Culture).

Έντυπα έργα

• Traduction de Sri Gourou Granth Sahib, t. I par Jarnail Singh (1996) (Μετάφραση του Σρι Γκου­ρού Γκραντχ Σάχιμπ, τ. Ι από τον Jarnail Singh (1996)). (Sikh Book Club).

Γύρω από τον Σρι Γκουρού Γκραντχ Σάχιμπ, τ. ΙΙ

Αποσπάσματα

«Οι πλού­σιοι καυ­χώνται για τα πλούτη τους·
Οι ιδιο­κτήτες καυ­χώνται για τα κτήματά τους·
Ο βασιλιάς καυ­χιέται για το έδαφός του·
Αλλά για τον ευ­λαβή, η Στήριξή Του εί­ναι τα πάντα.
Αν κάποιος στηριχτεί στον αληθινό, τον Κύριο,
Ο Δάσκαλος τον βοηθά με όλη Του τη δύναμη, κι αυ­τός δεν γνωρίζει ήτ­τα.
Όταν κανείς εγκαταλεί­ψει κάθε άλλο στήριγμα και αναζητήσει το καταφύγιο του Κυρίου,
[…] ο Κύριος έρ­χεται να κατοι­κήσει στο πνεύμα μας.»

Sri Gourou Granth Sahib (Σρι Γκου­ρού Γκραντχ Σάχιμπ), τ. ΙΙ, μτ­φρ. από τα παν­τζαμπικά, τα χίντι, τα περ­σικά και πολ­λές ιν­δικές δια­λέκτους από τον Jarnail Singh, Providenciales: Intellectual Services International, 1996.

Μεταφορτώσεις

Ηχητικές εγγραφές

• Denis Matringe à propos des sikhs (Ο Ντενί Ματρέντζ για τους Σιχ). (France Culture).

Έντυπα έργα

• Traduction de Sri Gourou Granth Sahib, t. II par Jarnail Singh (1996) (Μετάφραση του Σρι Γκου­ρού Γκραντχ Σάχιμπ, τ. ΙΙ από τον Jarnail Singh (1996)). (Sikh Book Club).

Γύρω από τον Σρι Γκουρού Γκραντχ Σάχιμπ, τ. ΙΙΙ

Αποσπάσματα

«Ο θάνατος βασιλεύει στον κόσμο· πράγ­ματι, μοιάζει με κάστρο από άμ­μο.
Αυτό το κάστρο εξαφανίζεται απότομα, σαν το χαρτί στη βροχή.
Ω ταλαντευόμενο πνεύμα μου, σκέψου καλά την αλήθεια!
Σίντ­χας, γιόγκι, μυημένοι, οι­κογενειάρ­χες, στο τέλος όλοι φεύ­γουν από εδώ.
Εφήμερος σαν το όνειρο της νύχτας εί­ναι ο κόσμος,
Όλα όσα βλέπουμε θα εξαφανιστούν κάποια μέρα,
Λοι­πόν, ω αδαή, γιατί προσκολ­λάσαι στην ψευ­δαί­σθηση;
Πού εί­ναι οι αδελ­φοί σου; Πού εί­ναι οι φίλοι σου; Κοί­ταξε καλά!
Κάποιοι έφυγαν, άλ­λοι θα φύγουν, ο καθένας με τη σειρά του. […]
Ο Νάνακ εί­ναι υπηρέτης Σου, ω Κύριε, σώσε την τιμή μου!»

Sri Gourou Granth Sahib (Σρι Γκου­ρού Γκραντχ Σάχιμπ), τ. ΙΙΙ, μτ­φρ. από τα παν­τζαμπικά, τα χίντι, τα περ­σικά και πολ­λές ιν­δικές δια­λέκτους από τον Jarnail Singh, Providenciales: Intellectual Services International, 1996.

Μεταφορτώσεις

Ηχητικές εγγραφές

• Denis Matringe à propos des sikhs (Ο Ντενί Ματρέντζ για τους Σιχ). (France Culture).

Έντυπα έργα

• Traduction de Sri Gourou Granth Sahib, t. III par Jarnail Singh (1996) (Μετάφραση του Σρι Γκου­ρού Γκραντχ Σάχιμπ, τ. ΙΙΙ από τον Jarnail Singh (1996)). (Sikh Book Club).

Γύρω από τον Σρι Γκουρού Γκραντχ Σάχιμπ, τ. IV

Αποσπάσματα

«Θρηνεί κανείς και παραπονιέται· αυτή εί­ναι η καθημερινή ρου­τίνα,
Θυμάται κανείς τους συγ­γενείς (πεθαμένους) εξαι­τίας όσων μας πρόσφεραν.
Αλλά αν αποσπαστεί κανείς συνει­δητά από τον κόσμο,
Δεν πεθαί­νει πια, δεν γεν­νιέται πια ούτε υποφέρει από λύπη.
Κάθε σύγκρουση προέρ­χεται από την εμπλοκή της Μάγια [της Ψευ­δαί­σθησης],
Σπάνιος εί­ναι ο άν­θρωπος που στηρίζεται στο Όνομα [του Κυρίου].
Η Μάγια με τις τρεις ιδιότητες⁷Πρόκει­ται για αυτό που η ιν­δουι­στική κοσμολογία αποκαλεί το τριγκούνα ή τις τρεις ιδιότητες της Μάγια: την αγαθότητα, το πάθος, το σκοτάδι. «Αυ­τές οι ιδιότητες βρίσκονται στον Θεό ως φαι­νομενικά μάλ­λον παρά πραγ­ματικά φαι­νόμενα, διότι μας [το] επαναλαμ­βάνουν μέχρι κορεσμού: “Ο Θεός δεν έχει ιδιότητες”, δεν έχει γκούνα [χαρακτηριστικά], αφού τίποτε δεν Τον περιο­ρίζει, αφού δεν θα μπορούσε να εί­ναι κατά κάποιον τρόπο μάλ­λον παρά κατ’ άλ­λον, αλλά εί­ναι κατά κάθε τρόπο, “απόλυτα”» (Alfred Roussel). ελέγ­χει ολόκληρο τον κόσμο,
Όποιος προσκολ­λάται σ’ αυ­τήν, υποφέρει από λύπη.»

Sri Gourou Granth Sahib (Σρι Γκου­ρού Γκραντχ Σάχιμπ), τ. IV, μτ­φρ. από τα παν­τζαμπικά, τα χίντι, τα περ­σικά και πολ­λές ιν­δικές δια­λέκτους από τον Jarnail Singh, Providenciales: Intellectual Services International, 1996.

Μεταφορτώσεις

Ηχητικές εγγραφές

• Denis Matringe à propos des sikhs (Ο Ντενί Ματρέντζ για τους Σιχ). (France Culture).

Έντυπα έργα

• Traduction de Sri Gourou Granth Sahib, t. IV par Jarnail Singh (1996) (Μετάφραση του Σρι Γκου­ρού Γκραντχ Σάχιμπ, τ. IV από τον Jarnail Singh (1996)). (Sikh Book Club).

Βιβλιογραφία

• Basil, Priya, Be my guest : cuisine, hospitalité et générosité (Να ’σαι καλεσμένος μου: κου­ζίνα, φιλοξενία και γεν­ναιο­δωρία), μτ­φρ. από τα αγ­γλικά από την Carole Hanna, Παρίσι: Delcourt, 2020.
• Eliade, Mircea, L’Inde (Η Ιν­δία), μτ­φρ. από τα ρου­μανικά από τον Alain Paruit, Παρίσι: l’Herne, σειρά « Méandres » (Μαί­αν­δροι), 1988.
• Harbans Singh και Delahoutre, Michel, Le Sikhisme : anthologie de la poésie religieuse sikhe. Le « Guru Granth » • Bhâî Vîr Singh (Ο Σιχισμός: αν­θολογία της σιχικής θρησκευ­τικής ποί­ησης. Το « Guru Granth » • Bhâî Vîr Singh), πρόλ. του Olivier Lacombe, Λου­βαί­ν-λα-Νεβ: Centre d’histoire des religions, σειρά « Homo religiosus », 1985.
• Ladame, Paul-Alexis, « Les Sikhs » (Οι Σιχ), Cahiers d’études cathares (Τετράδια καθαρικών σπου­δών), αρ. 147, φθινόπωρο 1995, σ. 3-38.
• Matringe, Denis, Les Sikhs : histoire et tradition des « Lions du Panjab » (Οι Σιχ: ιστορία και παράδοση των «Λεόντων του Παν­τζάμπ»), Παρίσι: Albin Michel, σειρά « Planète Inde » (Πλανήτης Ιν­δία), 2008.
• Réville, Albert, « Les Sikhs » (Οι Σιχ), Revue politique et littéraire (Revue bleue) (Πολιτική και Λογοτεχνική Επιθεώρηση (Γαλάζια Επιθεώρηση)), Ιού­λιο­ς-Δεκέμ­βριος 1883. (Google Livres).
• Robie, Jean, « Amritsir [Amritsar] et le Temple d’or » (Αμ­ρίτσιρ [Αμ­ρίτσαρ] και ο Χρυσός Ναός), Bulletin de la Classe des lettres et des sciences morales et politiques et de la Classe des beaux-arts (Δελ­τίο της Τάξεως Γραμ­μάτων και Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών και της Τάξεως Καλών Τεχνών), Βρυξέλ­λες: Académie royale de Belgique, 1900, σ. 801-809. (Google Livres).
• Singh Kalsi, Sewa, Le Sikhisme : le sabre à double tranchant et l’unicité de Dieu (Ο Σιχισμός: το δίκοπο σπαθί και η μοναδικότητα του Θεού), μτ­φρ. από τα αγ­γλικά, προσαρ­μογή και επικαι­ροποί­ηση από τον Alain Sainte-Marie, Αρλ: Actes Sud, σειρά « Le souffle de l’esprit » (Η πνοή του πνεύ­ματος), 2019.
• Vagneux, Yann, « Le Temple d’or » (Ο Χρυσός Ναός), La Croix (Ο Σταυ­ρός), 12 Ια­νουα­ρίου 2024.