Mappemonde mettant en évidence le Canada et la France.

غریق آسمانی: امیل نلیگان

ترجمه از فرانسوی

«نلیگان اسطوره‌ای است. ملت کبکی خود نیز به نوعی رؤیایی است، خیالی اما واقعی، نامطمئن اما پایدار، و سرانجام — چه کسی می‌داند؟ — شاید نجات‌یافته، شاید از دست‌رفته. میان این دو اسطوره پیوندی هست.»

Vadeboncoeur, Pierre. «Émile Nelligan (1879-1941), poète» (امیل نلیگان (۱۸۷۹-۱۹۴۱)، شاعر), dans En quelques traits (در چند خط), Montréal : Fides, 1978.

آیا لازم است یادآوری کنیم که ادبیات کانادایی-فرانسوی به‌ندرت دو قرن قدمت دارد؛ و تازه از دوران کودکی بیرون آمده است؟ هنوز فقیر از افتخارات ادبی، با این حال یکی را دارد که به‌خوبی جوانی خودش را تجسم می‌بخشد. این افتخار، امیل نلیگان1صورت‌های مردود:
Émil Nellighan.
Émile Kovar. است: نوجوانی هفده‌ساله، تقریباً کودکی. اما با واژگونی تراژیک نظم طبیعی، در این سن سرزنده که به گفته‌ی بوسوئه «گویی تنها برای شادی و لذت آفریده شده» و «بادبان‌های امید را به همه سو می‌گشاید»، نلیگان دیگر به هیچ امیدی نیست؛ او سرگردان است:

«روحم سیاه است: کجایم؟ کجا می‌روم؟
امیدهایش همه یخ‌زده و فسرده:
نروژ تازه‌ام من در این تیره‌بوم
که آسمان‌های روشنش رفته از پرده.»

Nelligan, Émile. Poésies complètes (اشعار کامل), préface de Claude Beausoleil et celle de Louis Dantin, Montréal : Typo, coll. «Typo Poésie», 1998.

و نه تنها در این ابیات، زیر ضربه‌ی ناامیدی گذرا، این سرخوردگی را احساس می‌کند. بلکه در سراسر اشعار کاملاش، رؤیاهای نجیب فرشته‌ای نفرین‌شده، که بیگانه با سازش‌هایی که زندگی تحمیل می‌کند باقی مانده است.

فرشته‌ی نفرین‌شده

در عکسی مشهور، این دانش‌آموز لاغراندام با چهره‌ای رنگ‌پریده و موهای ژولیده با چشمان درشت مایع و بی‌انتهایش مجذوب می‌کند؛ چشمانی که تغییر می‌کردند، درک می‌کردند، رؤیا می‌دیدند. با انگشتانی لکه‌دار از جوهر می‌رفت، ردنگوتی نامرتب، و در میان همه‌ی اینها، هوایی مغرور. «پسر عجیبی است»، برخی می‌گفتند؛ «کمی متظاهر»، دیگران می‌یافتند. اما غرورش تنها نمایی بود که حساسیتی تشدیدشده را به‌سختی پنهان می‌کرد، گاه سرشار از شور، گاه تیره از اندوهی وحشی و تهدیدآمیز:

«این است سلطنت خنده‌ی تلخ و خشم بی‌مهار
دانستن که شاعری و هدف تحقیر و کین،
دانستن که قلب داری و کس نیست همزبان و قرین
جز مهتاب و شب‌های بزرگ توفان و غبار!»

Nelligan, Émile. Poésies complètes (اشعار کامل), préface de Claude Beausoleil et celle de Louis Dantin, Montréal : Typo, coll. «Typo Poésie», 1998.

بی‌فهمی محیط و شب‌زنده‌داری‌هایی که به نوشتن ابیات تب‌آلود گذشت، جایی که «از همان آغاز، در میان خطوط درخشان، دیوانگی چنگال زشتش را نشان می‌داد»2عبارت «چنگال زشت» از لویی دانتن است در «امیل نلیگان و اثرش» که در هفت قسمت در روزنامه‌ی Les Débats (مناظره‌ها) (۱۹۰۲) منتشر شد و به‌زودی همان پیشگفتار اسطوره‌ای (۱۹۰۳) شد که نه‌تنها یکی از بهترین شاعران کانادای فرانسوی‌زبان (نلیگان) را آشکار کرد، بلکه یکی از بهترین زیبایی‌شناسانش (دانتن) را نیز.، سرانجام سلامتش را پیش از موعد فرسود. او دو بار مُرد: نخست، مرگ فکری یا جنون در نوزده‌سالگی؛ سپس، مرگ جسمانی در پنجاه‌وهفت‌سالگی.

خنده و گریه

بی‌گمان نلیگان از این بی‌فهمی به‌شدت رنج برد. او که جز پاریس رؤیایی نداشت، ادعا می‌کرد که روزی اشعارش به آنجا پرواز خواهند کرد تا در کتابی زیبا بازگردند. چنین جاه‌طلبی‌ای، جوانانه و پرشور، طعمه‌ای آسان برای نقد بدخواهانه بود. تندترین حمله از Le Monde illustré آمد، به قلم روزنامه‌نگاری مبهم و در حال عبور از مونترئال، دو مارشی یا دو مارکی، که تاریخ نام کوچکش را فراموش کرده است. با کنایه‌ای آسان و تنگ‌نظری حقیرانه، این منتقد اصالت نوجوان را به تمسخر گرفت، و حتی با لحنی دلسوزانه به او پیشنهاد کرد که «یک رساله‌ی کوچک به نثر ساده» بنویسد تا شایستگی‌اش را ثابت کند، و با نیش‌زبانی افزود: «زیرا ما نویسندگان جوان را تشویق می‌کنیم».

آزرده، نلیگان دیری نپایید که در جلسه‌ای به‌یادماندنی از مدرسه‌ی ادبی مونترئال، در ۲۶ مه ۱۸۹۹، پاسخ داد. آن شب، رو در روی منتقدانش، آن «مردان با پیشانی‌های عبوس / که زندگی [ام] را خوار می‌شمردند و دستم را پس می‌زدند»، جوان برخاست. یال در باد، نگاهی شعله‌ور، پاسخ گزنده‌اش را یکجا پرتاب کرد، «رومانس شراب»، که سالن را به هیجان درآورد. این هم پیروزی‌اش بود و هم وداعش:

«ناقوس‌ها سروده‌اند؛ نسیم شب عطرآگین…
و شراب به شادی جاری و روان،
چنان شادم، شاد، در خنده‌ام پرطنین،
آه! چنان شاد که بترسم از گریان!»

Nelligan, Émile. Poésies complètes (اشعار کامل), préface de Claude Beausoleil et celle de Louis Dantin, Montréal : Typo, coll. «Typo Poésie», 1998.

«کشتی زرین»

محصول کیمیایی نامحتمل، نلیگان به پو نزدیک است از نظر هولناکی، به هردیا از نظر کلام تراشیده، به نروال از نظر نوستالژی‌های رؤیایی، اما همچنین به رودنباخ از نظر مه‌ها و به شوپن از نظر موسیقی روح. با غرور «روان‌پریشی‌هایش» را می‌پروراند و اعتراف می‌کند: «دیوانه خواهم مرد… مثل بودلر». زیر هجوم رؤیایی وسواسی، اندیشه‌ای مسلط، با «تمام تلاش، تمام خون روح» به‌سوی مطلق می‌شتابد، که لویی دانتن را واداشت بگوید: «با پذیرفتن اینکه مرد و اثر جز طرحی نیستند، باید گفت که این طرحی از نبوغ است».

این طرح نبوغ روشنایی‌های وحشتناک «آنچه قدما به لاتین “vates” می‌نامیدند، غیب‌گو، بینا، پیامبر، شاعر الهام‌یافته از خدایان»3کلود لا شاریته. را دارد. روژه فورنیه از «لحظه‌ی هولناک»ی سخن می‌گوید که هنرمند پایانش را پیش از زیستنش می‌بیند. این پیش‌آگاهی در «کشتی زرین»، نمادین‌ترین غزلش، تجسم می‌یابد. نلیگان در آن شکوه کشتی‌ای پیروزمند را می‌نگارد، «از زر ناب تراشیده»، که بر دریاهای ناشناخته می‌راند. اما این تابلوی باشکوه تنها برای نابودی بهتر آنجاست. در سقوطی تراژیک، کشتی به صخره می‌خورد و غرق می‌شود، و جز بقایای گرانبها چیزی نمی‌گذارد. خواننده آنگاه با وحشت درمی‌یابد که این خود شاعر است، که غرق خویش را پیشگویی می‌کند:

«دلم کجاست، آن کشتی رها و تنها؟
افسوس! فرو رفت در اعماق رؤیا…»

Nelligan, Émile. Poésies complètes (اشعار کامل), préface de Claude Beausoleil et celle de Louis Dantin, Montréal : Typo, coll. «Typo Poésie», 1998.

برای مطالعه‌ی بیشتر

درباره‌ی اشعار کامل

نقل‌قول‌ها

«آه! چه برف‌باران بوده است!
پنجره‌ام باغی یخین.
آه! چه برف‌باران بوده است!
اسپاسم زندگی چیست این
در برابر ملالی که دارم، چنین!…»

Nelligan, Émile. Poésies complètes (اشعار کامل), préface de Claude Beausoleil et celle de Louis Dantin, Montréal : Typo, coll. «Typo Poésie», 1998.

دانلودها

ضبط‌های صوتی
آثار چاپی

کتابشناسی

  • Ab der Halden, Charles. «Émile Nelligan» (امیل نلیگان), dans Nouvelles études de littérature canadienne-française (مطالعات نوین ادبیات کانادایی-فرانسوی), Paris : F. R. de Rudeval, 1907. (Google Livres).
  • Fournier, Roger. «Des moments émouvants sur la tombe d’Émile Nelligan» (لحظات تأثرانگیز بر مزار امیل نلیگان), dans Émile Nelligan : dossier de presse 1918-1980 (امیل نلیگان: پرونده‌ی مطبوعاتی ۱۹۱۸-۱۹۸۰), Sherbrooke : Bibliothèque du Séminaire de Sherbrooke, 1981.
  • Grisé, Yolande, Robidoux, Réjean et Wyczynski, Paul (dir.). Émile Nelligan (1879-1941) : cinquante ans après sa mort (امیل نلیگان (۱۸۷۹-۱۹۴۱): پنجاه سال پس از مرگش). Actes du colloque organisé par le Centre de recherche en civilisation canadienne-française de l’Université d’Ottawa, Montréal : Fides, 1993.
  • Hayward, Annette. La Correspondance entre Louis Dantin et Germain Beaulieu : une grande amitié littéraire (1909-1941) (مکاتبات میان لویی دانتن و ژرمن بولیو: دوستی بزرگ ادبی (۱۹۰۹-۱۹۴۱)), Québec : Presses de l’Université Laval, 2023.
  • La Charité, Claude. «Émile Nelligan et le mythe du génie précoce, mort fou» (امیل نلیگان و اسطوره‌ی نابغه‌ی زودرس که دیوانه مُرد), dans L’Invention de la littérature québécoise au 19e siècle (اختراع ادبیات کبکی در قرن نوزدهم), Québec : Septentrion, 2021.
  • Paul-Crouzet, Jeanne. Poésie au Canada : de nouveaux classiques français (شعر در کانادا: کلاسیک‌های نوین فرانسوی), Paris : Didier, 1946.
  • Robidoux, Réjean. Connaissance de Nelligan (شناخت نلیگان), Montréal : Fides, 1973.
  • Samson, Jean-Noël et Charland, Roland-Marie (dir.). Émile Nelligan (امیل نلیگان), Montréal : Fides, 1968.
  • Vadeboncoeur, Pierre. «Émile Nelligan (1879-1941), poète» (امیل نلیگان (۱۸۷۹-۱۹۴۱)، شاعر), dans En quelques traits (در چند خط), Montréal : Fides, 1978.
  • Wyczynski, Paul. Émile Nelligan : biographie (امیل نلیگان: زندگی‌نامه), Québec : Bibliothèque québécoise, 1999.
Avatar photo
Yoto Yotov

از سال ۲۰۱۰، وقت خود را وقف گفتگو میان قرن‌ها و ملت‌ها کرده‌ام، با این باور که روح انسان همه جا در خانه‌ی خویش است. اگر شما نیز این چشم‌انداز فرهنگ جهانی را می‌پذیرید، و اگر Notes du mont Royal من روزی شما را روشن کرده یا تحت تأثیر قرار داده است، لطفاً کمک مالی در Liberapay را در نظر بگیرید.

Articles : 216

Traductions