Mappemonde mettant en évidence la Chine et Taïwan.

De Gesprekken van Confucius, vorst zonder kroon

Vertaald uit het Frans • Nederlands (néerlandais)

« Zonder deze fundamentele sleutel [De Gesprekken] kan men geen toegang krijgen tot de Chinese beschaving. En wie deze beschaving niet kent, zou nooit meer kunnen bereiken dan een gedeeltelijk begrip van de menselijke ervaring. »

Confucius. Les Entretiens de Confucius (De Gesprekken van Confucius), uit het Chinees vertaald door Pierre Ryckmans, voorw. van René Étiemble. Parijs: Gallimard, reeks « Connaissance de l’Orient », 1987.

De geschiedenis van het denken biedt weinig voorbeelden van een invloed die zo uitgestrekt en zo duurzaam is als die van de Vereerde Meester Kong of Kongfuzi¹. Als men zijn grootheid moet beoordelen naar het diepe stempel dat hij op alle volkeren van Oost-Azië heeft gedrukt, dan kan men hem met recht noemen « de grootste leermeester […] die de eeuwen ooit hebben voortgebracht ». Het is in zijn Gesprekken (Lunyu)² dat zijn vurige liefde voor de mensheid en zijn verheven moraal, geput uit de bronnen van het gezond verstand, tot uitbarsting komen; daar openbaart zich zijn voortdurende bekommernis om aan de menselijke natuur die eerste glans terug te geven, die ze van de Hemel heeft ontvangen maar die verduisterd is door de duisternis van de onwetendheid. Men zal zich dan ook niet verwonderen dat de jezuïetenpaters, die hem aan Europa bekendmaakten en deden bewonderen onder de gelatiniseerde naam Confucius, voor hem een geestdrift opvatten die gelijk was aan die van de Chinezen. Zij zagen in zijn Gesprekken de parels van China of iets van nog grotere waarde, want pretiosior est cunctis opibus [sapientia] (de wijsheid is kostbaarder dan parels)³. En zij besloten dat « deze leringen niet alleen goed zijn voor de mensen van China, maar […] dat er weinig Fransen zijn die zich […] niet zeer gelukkig zouden achten indien zij deze in praktijk konden brengen ». Voltaire zelf, gewonnen voor hem, hing in zijn werkkamer een portret op van de Chinese wijze, waaronder hij deze vier verzen plaatste:

« Van de enige heilzame rede de uitlegger,
Zonder de wereld te verblinden, de geesten verlichtend,
Sprak hij slechts als wijze en nooit als profeet;
En toch geloofde men hem, zelfs in zijn land. »

Voltaire. « De la Chine » (« Over China »). Œuvres complètes de Voltaire (Volledige werken van Voltaire), vol. 40, Questions sur l’Encyclopédie, par des amateurs (Vragen over de Encyclopedie, door liefhebbers), IV, César-Égalité. Oxford: Voltaire Foundation, 2009.

De Evidentie van de juiste rede

Beschouwd onder het dubbele opzicht van de moraal en de politiek, kan de leer van Confucius vergeleken worden met die welke Socrates omstreeks dezelfde tijd onderwees. « Vrienden van de rede, vijanden van het enthousiasme » (Voltaire), hebben Confucius en Socrates de oude wijsheid bekleed met die zachtheid, die evidentie, die kalmte die in staat zijn de ruwste geesten te raken. Nooit, misschien, is de menselijke geest waardiger vertegenwoordigd geweest dan door deze twee mannen. Superieur door hun filosofie, waren zij het niet minder door hun oordeel. Daarom wisten zij altijd tot hoever men moet gaan en waar men moet stoppen. En indien zij zich toch van de rechte weg afwendden, bracht hun gezond verstand hen erop terug, waarin zij een aanzienlijk voordeel hebben op vele filosofen van onze tijd, die zulke kronkelige, zulke valse redeneringen hebben, zulke verschrikkelijke spitsvondigheden, dat zij moeite hebben zichzelf te begrijpen. « De Meester zei: “Niemand zou eraan denken anders dan door de deur naar buiten te gaan. Waarom proberen de mensen buiten de Weg te wandelen?” » (VI.17)

Men zal dan ook de mening betreuren van Hegel, die, omdat hij in De Gesprekken geen enkele van die verdwalingen vond die hij filosofie noemde, een vreselijk oordeel velde: « het zou beter geweest zijn voor de reputatie van Confucius, indien men zijn werk niet had vertaald »⁴. Deze geheel Germaanse verachting is des te vreemder omdat Duitsland, met de Gesprekken van Goethe, een boek bezit dat er bij uitstek dicht bij staat, zowel door zijn serene schoonheid als door de levende aanwezigheid van een Meester. Laat men zich niet vergissen! Confucius onwaardig achten om vertaald te worden, is de rede zelf verwerpen — « die innerlijke waarheid die in de ziel van alle mensen is, en die onze filosoof voortdurend raadpleegde [om] al zijn woorden te leiden » (Jean de Labrune).

De Weg van de wijze

Zoals zovele andere « leermeesters » van het menselijk geslacht, zoals de Boeddha in India, Zarathoestra in Perzië, was Confucius geen schrijver, maar een Meester die aan zijn leerlingen de zorg overliet om zijn onderrichtingen op te tekenen. Overigens, vreemd aan grote redevoeringen en misplaatste welsprekendheid, verkoos hij een ingetogen houding, « zoals die van een muzikant gebogen over zijn instrument om er de mooiste melodieën aan te ontlokken »⁵. Hij ging er soms toe om te zuchten: « Ik zou niet meer willen spreken ». Aan de leerlingen die ontroerd werden door zijn stiltes, antwoordde hij met een bijna kosmische majesteit: « Spreekt de Hemel? En toch volgen de vier jaargetijden hun loop, en toch worden de honderd wezens geboren. Spreekt de Hemel? » (XVII.19)

Hij verklaarde nederig aan wie het horen wilde: « Ik geef door, ik verzin niets […] en ik houd van de Oudheid » (VII.1). Deze rol van doorgever van de riten (li), van de kennis (zhi), van het gevoel van menselijkheid (ren), vervulde hij met toewijding, met waardigheid; niet zonder door diepe moedeloosheden te gaan, wetende hoezeer « zijn zending zwaar is, en zijn weg lang » (VIII.7). Evenwel bemoedigde hij zichzelf met de gedachte een waarachtig hemels mandaat te volbrengen: « Koning Wen is dood. Ben ik nu niet diegene die belast is met het onderpand van de beschaving? Als de Hemel het verderf ervan gezworen had, waarom zou hij het aan een sterveling zoals ik hebben toevertrouwd? En als de Hemel besloten heeft dit onderpand te bewaren, wat heb ik dan te vrezen van de lieden van Kuang? » (IX.5)

Het Rijk van de deugd

Een veelvoorkomend woord in De Gesprekken is dat van « eerlijk man » (junzi), dat oorspronkelijk een edelman aanduidde uit een adellijk geslacht en familie, maar waaraan Confucius een nieuwe betekenis geeft door de aristocratie van het hart te vervangen door die van het bloed. De man van kwaliteit laat zich niet meer bepalen door de geboorte die hij ontvangt uit de handen van het toeval, maar door de morele verhevenheid en de gevoeligheid die hij verwerft door de studie⁶. Gelijk aan « de Poolster » (II.1), onveranderlijk en centraal, bekommert hij zich er niet om niet opgemerkt te worden; hij tracht eerder iets opmerkenswaardigs te doen: « De Meester zei: “Het is geen ongeluk miskend te worden door de mensen, maar het is een ongeluk hen te miskennen” » (I.16). Waar vindt men een schonere spreuk, een grotere onverschilligheid tegenover roem en successen? Wat doet het er, tenslotte, toe dat Confucius zijn leven lang een vorst zonder kroon is gebleven? Hij heeft een Rijk opgebouwd waarvan de onzichtbare grenzen zich uitstrekken tot die van de mensheid.

Om verder te gaan

Rond De Gesprekken van Confucius

Citaten

« 子曰：「不知命，無以爲君子也；不知禮，無以立也；不知言，無以知人也。」 »

論語 op Wikisource 中文, [online], geraadpleegd op 15 april 2026.

« Confucius zei: “Wie het lot niet kent, kan niet als eerlijk man leven. Wie de riten niet kent, weet niet hoe zich te gedragen. Wie de betekenis van de woorden niet kent, kan de mensen niet kennen”. »

Confucius. Les Entretiens de Confucius (De Gesprekken van Confucius), uit het Chinees vertaald door Pierre Ryckmans, voorw. van René Étiemble. Parijs: Gallimard, reeks « Connaissance de l’Orient », 1987.

« De Meester heeft gezegd: “Wie zijn deel niet kent, zou geen goed mens kunnen zijn; wie de riten niet kent, zou zijn rang niet kunnen handhaven; wie de betekenis van de woorden niet kent, zou de mensen niet kunnen beoordelen”. »

Confucius. Les Entretiens de Confucius et de ses disciples (De Gesprekken van Confucius en zijn leerlingen), uit het Chinees vertaald door Jean Levi. Parijs: A. Michel, reeks « Spiritualités vivantes », 2016; herdruk onder de titel Entretiens (Gesprekken), Parijs: Les Belles Lettres, 2019.

« De Meester zei: “Wie het hemelse gebod niet erkent, zou geen goed mens kunnen zijn. Wie de riten niet bezit, zou zich niet kunnen handhaven. Wie de waarde van de woorden niet kent, zou de mensen niet kunnen kennen”. »

Confucius. Les Entretiens (De Gesprekken), uit het Chinees vertaald door Anne Cheng. Parijs: Éditions du Seuil, reeks « Points. Sagesses », 1981.

« Confucius zei: “Zonder kennis van het lot kan men geen man van kwaliteit worden. Zonder kennis van de hoffelijkheid zou men er zich niet aan kunnen houden. Zonder kennis van de betekenis van de woorden zou men de mensen niet kunnen begrijpen”. »

Confucius. Les Entretiens de Confucius et de ses disciples (De Gesprekken van Confucius en zijn leerlingen), uit het Chinees vertaald door André Lévy. Parijs: Flammarion, reeks « GF », 1994.

« Confucius zei: “Als men het lot niet kent, is er niets dat toelaat een goed mens te zijn. Als men de riten niet kent, is er niets dat toelaat zich in de samenleving te vestigen. Als men de betekenis van de woorden niet kent, is er niets dat toelaat de mensen te kennen!” »

Philosophes confucianistes (Confucianistische filosofen), uit het Chinees vertaald door Charles Le Blanc en Rémi Mathieu. Parijs: Gallimard, reeks « Bibliothèque de la Pléiade », 2009.

« De filosoof zei: “Als men niet gelooft belast te zijn met het vervullen van een zending, een mandaat, kan men niet beschouwd worden als een superieur man.

Als men de riten of de wetten die de maatschappelijke betrekkingen regelen niet kent, heeft men niets om zijn gedrag op te vestigen.

Als men de waarde van de woorden van de mensen niet kent, kent men hen zelf niet”. »

Confucius en Mencius. Les Quatre Livres de philosophie morale et politique de la Chine (De Vier Boeken van morele en politieke filosofie van China), uit het Chinees vertaald door Guillaume Pauthier. Parijs: Charpentier, 1841.

« De Meester: “Wie het decreet niet kent, zou geen edel man kunnen worden. Wie de riten niet kent, zou zich niet kunnen handhaven. Wie de woorden niet kent, zou de mensen niet kunnen kennen”. »

Confucius. Le Livre de la sagesse de Confucius (Het Boek van de wijsheid van Confucius), uit het Chinees vertaald door Eulalie Steens. Monaco; Parijs: Éditions du Rocher, reeks « Les Grands Textes spirituels », 1996.

« De Meester zei: “Wie de wil van de Hemel (de natuurwet) niet kent, zal nooit een wijze zijn. Wie de regels en de gewoonten niet kent, zal niet standvastig zijn in zijn gedrag. Wie het ware niet van het valse weet te onderscheiden in de redevoeringen der mensen, kan de mensen niet kennen”. »

Confucius en Mencius. Les Quatre Livres (De Vier Boeken), uit het Chinees vertaald in het Frans en het Latijn door Séraphin Couvreur. Hejian: Drukkerij van de katholieke missie, 1895.

« Magister ait: “Qui non cognoscit Cæli mandata, non habet quo fiat sapiens vir. Qui non novit ritus, non habet quo consistat, id est, non habet certam legem qua constanter se dirigat. Qui nescit discernere (examinare et æstimare) hominum dicta, non habet quo noscat homines”. »

Confucius en Mencius. Les Quatre Livres (De Vier Boeken), uit het Chinees vertaald in het Frans en het Latijn door Séraphin Couvreur. Hejian: Drukkerij van de katholieke missie, 1895.

« De Meester zei: “Wie het hemelse decreet niet kent, zou geen eerbiedwaardig man kunnen zijn. Wie de regels en de gewoonten niet kent, zou zich niet kunnen bevestigen. Wie de betekenis van de uitspraken niet kent, kan de mensen niet kennen”. »

Confucius. Entretiens du Maître avec ses disciples (Gesprekken van de Meester met zijn leerlingen), uit het Chinees vertaald door Séraphin Couvreur, herz. van de vert. en nawoord van Muriel Baryosher-Chemouny. Parijs: Uitg. Mille et une nuits, reeks « Mille et une nuits », 1997; herdruk onder de titel Paroles de Confucius, Entretiens (Woorden van Confucius, Gesprekken), Parijs: Hugo poche, reeks « Hugo poche: sagesses », 2023.

« Confucii effatum: “Nec sapientiam apprehendere, qui Cæli legem; nec in virtute stare, qui rituum honestatem; nec homines potest dignoscere, qui verborum artem ignorat”. »

Confucius en Mencius. Sinensis imperii libri classici sex, uit het Chinees vertaald in het Latijn door François Noël. Praag: per J. J. Kamenicky, 1711.

« Confucius zei: “Men kan niet tot wijsheid komen als men de wet van de hemel niet kent, noch zich vestigen in de deugd als men de riten van de eerlijkheid niet kent, noch de mensen onderscheiden als men de kunst van het spreken niet kent”. »

Confucius en Mencius. Les Livres classiques de l’Empire de la Chine (De Klassieke Boeken van het Keizerrijk China), indirecte vertaling uit het Latijn door François-André-Adrien Pluquet, naar die van François Noël. Parijs: de Bure; Barrois aîné en Barrois jeune, 1784.

« Confucius aiebat: “Qui non s[c]it, adeoque nec credit dari Cœli mandatum et Providentiam, id est, qui non intelligit et credit prospera et adversa, vitam et mortem, etc. a Cœli nutu consilioque pendere (vel, ut exponunt alii, qui non cognoscit lumen rationis cœlitus inditum esse mortalibus, ad quod vitæ suæ rationes omnes componat, et quæ prava sunt, fugiat, quæ recta, prosequatur), vir hujusmodi profecto non habebit quo evadat probus ac sapiens; quin imo multa committet homine indigna, dum quæ illicita sunt, vel supra vires suas, consectabitur, vel iis malis, quæ frustra conabitur effugere, succumbet.

Quisquis ignorat decorum cujusque rei et modum, necnon ritus officiaque civilia, quæ societatis humanæ vincula quædam sunt, ac proprium cujusque hominis decus et firmamentum, non habebit is quo erigatur aut evadat vir gravis et constans, et sibi aliisque utilis; labetur enim assidue, fluctuabit incertus, et ipsius quoque virtutis, si quam forte adeptus est, jacturam aliquando faciet.

Lingua cordis index est; nec raro quidquid in toto latet homine, brevis ejusdem prodit oratio. Quocirca quisquis non intelligit sermones hominum, sic ut apte discernat quam recte, quam perperam quid dicatur, non habebit quo perspectos habeat ipsos homines: errores illorum scilicet, indolem, consilia, facultates.

Porro quisquis hæc tria — Cœli, inquam, providentiam, rerum modum, ipsos denique homines — probe cognoverit, itaque vixerit, ut huic cognitioni vita moribusque respondeat, is omnino dici poterit partes omnes rari sapientis, et qui longe supra vulgus emineat, explevisse”. »

Confucius. Confucius Sinarum philosophus, sive Scientia sinensis latine exposita, uit het Chinees vertaald in het Latijn door Prospero Intorcetta, Christian Herdtrich, François de Rougemont en Philippe Couplet. Parijs: D. Horthemels, 1687.

« Wie de bevelen van de Hemel en de Voorzienigheid niet kent, wie niet gelooft dat de voorspoed en de tegenspoed, het leven en de dood, enz. afhangen van de wil en de raad van de Hemel, en die niet erkent dat het licht van de rede een gave is die de Hemel aan de stervelingen schenkt, en waaraan men alle bewegingen van ons leven moet conformeren, als zijnde de regel van het kwaad en het goed, van wat men moet ontvluchten en van wat men moet omarmen; zekerlijk zal zulk een mens nooit een goed en wijs mens kunnen worden, verre van daar, hij zal niet nalaten vele dingen te doen die een mens onwaardig zijn, hij zal zich storten op dingen die ongeoorloofd of boven zijn krachten zijn, en hij zal bezwijken onder kwaden die hij tevergeefs zal trachten te vermijden.

Wie de welvoeglijkheid en de wijze van elke zaak niet kent, de gewoonten en de wederzijdse plichten die als de banden zijn van de menselijke samenleving en het bijzondere sieraad van eenieder; die zal zich nooit tot iets verheffen, en hij zal er niet in slagen een man van belang, gewichtig, standvastig en nuttig voor de zijnen en voor anderen te zijn; maar hij zal voortdurend vallen, hij zal zweven in een eeuwigdurende onzekerheid, en ook al heeft hij enige deugd verworven, uiteindelijk zal hij die op een dag verliezen.

De tong is het teken of de aanduiding van het hart, en dikwijls ontdekt een klein ontsnapt woord alles wat een mens in de geest heeft; daarom zal wie de redevoeringen van de mensen niet verstaat, zodat hij niet juist onderscheidt in welke mate iets goed of slecht te pas gezegd zal zijn, niet in staat zijn de diepte en het innerlijk van de mensen te kennen, hun dwalingen, hun aard, hun plannen, en hoe ver hun capaciteit reikt of niet reikt.

Welnu, wie deze drie zaken goed zal kennen — de voorzienigheid van de Hemel, de bijzondere wijze van de zaken, het innerlijk van de mensen, en die zich zodanig zal gedragen hebben dat zijn leven en zijn zeden aan deze kennis zullen beantwoord hebben, men zal absoluut kunnen zeggen dat hij alle delen van een zeldzaam, wijs en verre boven het gewone staand mens zal vervuld hebben. »

Confucius. Confucius, ou La Science des princes contenant les principes de la religion, de la morale particulière, du gouvernement politique des anciens empereurs et magistrats de la Chine (Confucius, of De Wetenschap der vorsten bevattende de beginselen van de godsdienst, van de bijzondere moraal, van het politieke bestuur van de oude keizers en magistraten van China), handschrift nr. 2331, indirecte vertaling uit het Latijn door François Bernier, naar die van Prospero Intorcetta, Christian Herdtrich, François de Rougemont en Philippe Couplet. Parijs, Bibliothèque de l’Arsenal, 1687; herdruk (voorw. van Sylvie Taussig, sinologische aant. van Thierry Meynard), Parijs: Le Félin, reeks « Les Marches du temps », 2015.

« Dsü dixit: “Ignorans mandatum haud evadet vir principalis.

Ignorans ritus haud ad consistendum.

Ignorans verba haud ad noscendum homines”. »

Confucius. Werke des chinesischen Weisen Khung-Fu-Dsü und seiner Schüler, t. II, uit het Chinees vertaald in het Duits en het Latijn door Wilhelm Schott. Berlijn: C. H. Jonas, 1832.

« Philosophus ait: “Qui non agnoscit Cæli providentiam, non habet unde fiat sapiens. Qui haud noscit ritus, non habet unde consistat. Qui non discernit sermones, non habet unde cognoscat homines”. »

Cursus litteraturæ sinicæ neo-missionariis accommodatus, t. II. Studium classicorum, uit het Chinees vertaald in het Latijn door Angelo Zottoli. Shanghai: Missionis catholicæ, 1879.

« De wijze zei: “Wie de orde van de Hemel niet erkent en niet onderscheidt, kan geen edel man zijn. Wie de gewoonten niet kent, zal zich niet handhaven. Wie de precieze betekenis van de woorden niet begrijpt, kan de mensen niet begrijpen”. »

Leslie, Donald Daniel. Confucius, studie gevolgd door Les Entretiens de Confucius (De Gesprekken van Confucius), indirecte vertaling uit het Hebreeuws door Zacharie Mayani, naar die van Donald Daniel Leslie. Parijs: Seghers, reeks « Philosophes de tous les temps », 1962.

Downloads

Geluidsopnamen

Anne Cheng over Confucius. (France Culture • France Inter).
Brigitte Boudon over Confucius. (Éditions Ancrages).
Cyrille Javary over Confucius. (Radio France Internationale (RFI)).
Lezing van Les Entretiens de Confucius (De Gesprekken van Confucius) door ~Cocotte en ~Iamnot, in de vertaling van Séraphin Couvreur. (Littérature audio).
Lezing van Les Entretiens de Confucius (De Gesprekken van Confucius) door ~RikudoSensei, in de vertaling van Pierre Ryckmans. (YouTube).
Gedeeltelijke lezing van Les Entretiens de Confucius (De Gesprekken van Confucius) door Fabienne Prost, in de vertaling van Séraphin Couvreur, herzien door Muriel Baryosher-Chemouny. (YouTube).
Gedeeltelijke lezing van Les Entretiens de Confucius (De Gesprekken van Confucius) door Michaël Lonsdale, in de vertaling van Séraphin Couvreur, herzien door Muriel Baryosher-Chemouny. (YouTube).
Gedeeltelijke lezing van Les Entretiens de Confucius (De Gesprekken van Confucius) door Robin Renucci, in de vertaling van Séraphin Couvreur, herzien door Muriel Baryosher-Chemouny. (YouTube).
René Étiemble, Anne Cheng en Charles Le Blanc over Confucius. (France Culture).
Sami Tchak over Confucius. (Radio France Internationale (RFI)).
Étienne Balazs over Confucius. (France Culture).

Gedrukte werken

Bibliografie

Assaf, Antoine-Joseph. Confucius à la plage: la sagesse dans un transat (Confucius op het strand: de wijsheid in een strandstoel). Malakoff: Dunod, reeks « À la plage », 2023.
Cheng, Anne. Histoire de la pensée chinoise (Geschiedenis van het Chinese denken). Parijs: Éditions du Seuil, 1997.
Desroches, Jean-Paul en Delacour, Catherine (red.). Confucius: à l’aube de l’humanisme chinois (Confucius: aan de dageraad van het Chinese humanisme) [tentoonstellingscatalogus, Parijs, Musée national des arts asiatiques-Guimet]. Parijs: Réunion des musées nationaux, 2003.
Granet, Marcel. La Pensée chinoise (Het Chinese denken), voorwoord door Henri Berr. Parijs: A. Michel, reeks « L’Évolution de l’humanité », 1950. (Bibliothèque nationale de France (BnF)).
Javary, Cyrille. Sagesse de Confucius: valeurs, propositions et aphorismes pour grandir (Wijsheid van Confucius: waarden, voorstellen en aforismen om te groeien). Parijs: Eyrolles, reeks « Eyrolles pratique: spiritualité », 2016.
Labrune, Jean de. La Morale de Confucius, philosophe de la Chine (De Moraal van Confucius, filosoof van China), Amsterdam: P. Savouret, 1688; herdruk (gevolgd door een Lettre sur la morale de Confucius (Brief over de moraal van Confucius) door Simon Foucher), Parijs: E. Legrand; Fontenay-le-Comte: Gaudin fils, 1844. (Google Livres).

Yoto Yotov

Sinds 2010 wijd ik mijn tijd aan het bevorderen van de dialoog tussen eeuwen en naties, ervan overtuigd dat de menselijke geest overal thuis is. Als u deze visie van een universele cultuur deelt, en als mijn Notes du mont Royal u ooit hebben verlicht of geraakt, overweeg dan een donatie te doen op Liberapay.

Articles : 336