Αυτός που αναζητούσε τον εαυτό του: μεγαλείο και μοναξιά του Ηρακλείτου

Μεταφρασμένο από τα γαλ­λικά

Ο Ηράκλει­τος ο Εφέσιος φτάνει ως εμάς, από τα βάθη των αιώνων, μέσα από τα αποσπάσματα ενός ει­λητού που κατατέθηκε, τον 5ο αιώνα π.Χ., στον ναό της Αρ­τέμιδος. Συζητεί­ται ακόμη αν αυτό το ει­λητό ήταν μια συνεχής πραγ­ματεία ή αν αποτελού­νταν από μεμονωμένες σκέψεις, σαν εκεί­νες που η τύχη των παραπομπών μάς διέσωσε. Ο Ηράκλει­τος εκ­φραζόταν, εν πάση περιπτώσει, σε ύφος σιβυλ­λικό, πυκνό, ικανό να εκ­πλήξει· υιο­θετούσε ταυ­τόχρονα τον τόνο ενός προφήτη και τη γλώσσα ενός φιλοσόφου. Εξ ου και το επίθετο Σκοτει­νός που τόσο συχνά συνοδεύει το όνομά του, αλλά που δεν μου φαί­νεται λιγότερο υπερ­βολικό: « Βεβαί­ως, η ανάγνωσή [του] εί­ναι σκληρή και δύσκολη στην προσέγ­γιση. Η νύχτα εί­ναι σκοτει­νή, τα σκότη πυκνά. Αλλά αν σε καθοδηγήσει ένας μυημένος, θα δεις μέσα σ’ αυτό το βιβλίο πιο καθαρά από ό,τι σε πλήρη ηλιο­φάνεια » (Ελ­ληνική Αν­θολογία, βάσει του Παλατινού χει­ρογράφου). Οι λάμ­ψεις που μας έχουν απομεί­νει από τη διδασκαλία του εί­ναι σαν τις αστραπές μιας καται­γίδας που θα είχε μυστηριω­δώς αποσυρ­θεί, σκίζοντας την προσωκρατική νύχτα με μια φωτιά ασύγκριτη με κάθε άλ­λη. Ο Hegel, ανιχνεύ­οντας την ανάδυση του « φωτός της σκέψης », αναγνωρίζει στον Ηράκλειτο τη λαμπρότερα κεντρική μορ­φή. Ο Heidegger επιτεί­νει: « Ο Ηράκλει­τος αποκαλεί­ται “ο Σκοτει­νός”. Ωστόσο, εί­ναι ο Φωτει­νός. Διότι λέει αυτό που φωτίζει, προσπαθώντας να καλέσει το φως του να ει­σέλ­θει στη γλώσσα της σκέψης »¹Heidegger, Martin, Essais et Conférences (Δοκίμια και Δια­λέξεις), trad. de l’allemand par André Préau, préf. de Jean Beaufret, Paris : Gallimard, coll. « Les Essais », 1958..

Η Βασιλεία της άρνησης

Σ’ αυτή την φαι­νομενική σκοτει­νότητα προστίθεται στον Ηράκλειτο ένα βάθος υπερηφάνειας και περιφρόνησης προς τους ομοί­ους του. Διότι όταν ένας φιλόσοφος εί­ναι υπερήφανος, δεν εί­ναι ποτέ κατά το ήμισυ. Κληρονόμος πρίγκιπας, παρέδωσε ευ­χαρίστως τη βασιλική αξία στον αδελφό του, και στη συνέχεια αρ­νήθηκε να νομοθετήσει για μια πόλη που έκρινε αθεράπευτα « υπό την εξου­σία κακού πολιτεύ­ματος » (πονηρᾷ πολιτεί­ᾳ). Τον βλέπουμε λοι­πόν αποσυρ­μένο στο ιερό της Αρ­τέμιδος, να παί­ζει αστραγάλους με παι­διά. Συνωστίζονταν περίερ­γοι γύρω του; Τους πετού­σε:

« Τί θαυ­μάζετε, αχρεί­οι; Δεν αξίζει μήπως καλύτερα να κάνει κανείς αυτό παρά να ζει τη ζωή της πόλης μαζί σας; » (Τί, ὦ κάκιστοι, θαυ­μάζετε ; Ἢ οὐ κρεῖτ­τον τοῦτο ποιεῖν ἢ μεθ’ ὑμῶν πολιτεύ­εσθαι ;)

Διο­γένης Λαέρ­τιος, Βιβλίο IX, μτ­φρ. από τα αρ­χαία ελ­ληνικά Jacques Brunschwig, στο Vies et Doctrines des philosophes illustres (Βίοι και Δόγ­ματα των επιφανών φιλοσόφων), υπό τη διεύθ. Marie-Odile Goulet-Cazé, Paris : Librairie générale française, coll. « La Pochothèque », 1999.

Αυ­τός ο σοφός δεν χρεια­ζόταν κανέναν, περιφρονώντας ακόμη και τη συντροφιά των σοφών. Ωστόσο, δεν ήταν αναί­σθητος άν­θρωπος· και όταν θλιβόταν για τα δεινά που ύφαι­ναν την αν­θρώπινη ύπαρ­ξη, τα δάκρυα ανέβαι­ναν στα μάτια του. « Αναζήτησα τον εαυτό μου » (Ἐδιζησάμην ἐμεωυτόν), εξομολογεί­ται, λες και ήταν ο μόνος που πραγ­ματικά εκ­πλήρωνε τη δελ­φική εντολή « Γνώθι σαυ­τόν ». Ο Nietzsche θα αι­σθαν­θεί τον ιερό τρόμο αυ­τής της αυ­τάρ­κειας: « δεν μπορεί κανείς να μαντέψει », θα πει ο φιλόσοφος της βού­λησης για δύναμη, « τί ήταν το αί­σθημα μοναξιάς που δια­περ­νούσε τον ερημίτη της Εφέσου στον ναό της Αρ­τέμιδος, αν δεν βρεθεί ο ίδιος απολιθωμένος από τρόμο στο πιο έρημο και πιο άγριο βουνό »²Nietzsche, Friedrich, La Philosophie à l’époque tragique des Grecs (Η φιλοσοφία στην τραγική εποχή των Ελ­λήνων), trad. de l’allemand par Michel Haar et Marc de Launay, dans Œuvres (Έργα). I, trad. sous la dir. de Marc de Launay, Paris : Gallimard, coll. « Bibliothèque de la Pléiade », 2000..

Ο Ίλιγγος της παγκόσμιας ροής

Ενώ στην άλλη άκρη του ελ­ληνικού κόσμου, η σχολή της Ελέας πάγωνε το ον σε μια παγερή ακινησία, ο Ηράκλει­τος συλ­λαμ­βάνει την ενότητα ως ποταμό σε αδιάκοπη κίνηση, που παραμένει ο ίδιος αν και πάντα δια­φορετικός, με τα νέα κύματα να σπρώχνουν ακατάπαυ­στα τα παλαιά μπροστά τους³Με αυτή την ει­κόνα, ο Ηράκλει­τος δεν λέει μόνο ότι η ύπαρξη εί­ναι καταδικασμένη σε μεταπτώσεις και παρακ­μές, αλλά ότι κανένα πράγμα δεν είναι τούτο ή εκεί­νο: το γίνεται. Ο κόσμος μοιάζει με τον κυκεώνα, εκείνο το μείγμα κρασιού, τριμ­μένου τυριού και αλεύ­ρου κριθαριού, του οποίου η πυκνή σύσταση οφεί­λει την ενότητά της μόνο στην ανάδευ­ση. Όταν αυτή σταματά, τα στοι­χεία αποχωρίζονται, τα βαριά βυθίζονται, κι αυτό το τελετουρ­γικό ποτό παύει να υπάρ­χει. Η κίνηση αποδει­κνύεται έτσι συστατική της ένωσης των αντιθέτων: « Ακόμη και ο κυκεώνας αποσυντίθεται αν δεν τον ανακατεύ­εις » (Καὶ ὁ κυκεὼν διίσταται μὴ κινού­μενος).. Ενάντια στην κοινή ψευ­δαί­σθηση της σταθερότητας, τίποτε δεν εί­ναι σταθερό: « Τα πάντα ρέουν » (Πάντα ῥεῖ), « Τα πάντα εί­ναι γίγνεσθαι » (Hegel), « Όλα τα πράγ­ματα […] κλονίζονται ασταμάτητα […]. Δεν ζωγραφίζω το εί­ναι. Ζωγραφίζω το πέρασμα » (Montaigne).

Η ροή όλων των πραγ­μάτων έχει ως συνέπεια ότι τα πάντα μετατρέπονται στο αντίθετό τους. Αν το ον υπάρ­χει μόνο μέσα στη μεταβολή, βρίσκεται αναπόφευ­κτα ανάμεσα σε δύο αντίθετους όρους· σε κάθε στιγ­μή, βρισκόμαστε ενώπιον αυ­τού του ασύλ­ληπτου ορίου όπου εφάπτονται δύο αντίθετες ιδιότητες. Ένας τρομερός νόμος που εφαρ­μόζεται στον ίδιο τον άν­θρωπο, του οποίου κάθε ηλικία εί­ναι ο θάνατος της προη­γού­μενης:

« Δεν εξαφανίστηκε μήπως το βρέφος μέσα στο παι­δί, και το παιδί μέσα στο αγόρι, ο έφηβος μέσα στον νεανία, ο νεανίας μέσα στον νέο άν­δρα, και στη συνέχεια […] ο ώριμος άν­δρας μέσα στον γέροντα […]; Ίσως […] η φύση μάς διδάσκει σιω­πηλά να μη φοβόμαστε τον οριστικό θάνατο; »

Φίλων Αλεξαν­δρεύς, De Iosepho (Περί Ιω­σήφ), μτ­φρ. από τα αρ­χαία ελ­ληνικά Jean Laporte, Paris : Éditions du Cerf, coll. « Les Œuvres de Philon d’Alexandrie » (« Τα Έργα του Φίλωνα Αλεξαν­δρέα »), 1964.

Η Αισθητική του κοσμικού παιχνιδιού

Αναζητώντας μια τραγική κατάφαση της ζωής, ο Nietzsche θα κάνει τον ερημίτη της Εφέσου τον εγ­γύτερο πρόγονό του. « Ο κόσμος, στην αιώνια ανάγκη του για αλήθεια, έχει […] αιω­νίως ανάγκη τον Ηράκλειτο », θα δηλώσει. Και αλ­λού:

« […] η συναναστροφή με τον Ηράκλειτο με κάνει πιο άνετα και με παρηγορεί περισ­σότερο από κάθε άλ­λη. Η συγκατάθεση στη φθαρ­τότητα και στον εκμηδενισμό· το “ναι” στην αντίφαση και στον πόλεμο· το γίγνεσθαι, που συνεπάγεται την απόρ­ριψη αυ­τής ακόμη της έν­νοιας του “είναι” — σ’ αυτό πρέπει να αναγνωρίσω […] τη σκέψη πιο κοντινή στη δική μου που ποτέ συνελήφθη. »

Nietzsche, Friedrich, L’Antéchrist (Ο Αντίχριστος), suivi de Ecce homo (Ecce homo), trad. de l’allemand par Jean-Claude Hémery, Paris : Gallimard, coll. « Folio », 1974.

Αυτό που ο Γερ­μανός φιλόσοφος θα βρει εκεί πάνω απ’ όλα, εί­ναι το αντίδοτο στην σοπεν­χαου­εριανή απαι­σιο­δοξία. Μακριά από το να λυγίζει κάτω από τον ζυγό υποτιθέμενων σφαλ­μάτων, αδικιών, αντιφάσεων, δει­νών, η πραγ­ματικότητα αποδεσμεύ­εται από κάθε ηθική: εί­ναι « ένα παιδί που παί­ζει, που σπρώχνει πιόνια: βασιλεία ενός παι­διού » (παῖς […] παί­ζων, πεσ­σεύ­ων· παι­δὸς ἡ βασιληίη). Αν ο Ηράκλει­τος αναμει­γνυόταν στο παι­χνίδι θορυβωδών παι­διών στο ιερό της Αρ­τέμιδος, ήταν επειδή στοχαζόταν ήδη εκεί το « παι­χνίδι του μεγάλου παι­διού-κόσμου », δηλαδή τον Θεό. Η βού­ληση για δύναμη δια­γράφεται εδώ στο πνεύμα του Nietzsche: μια καλ­λιτεχνική δύναμη που χτίζει και καταστρέφει, με την υψηλή αθωότητα ενός παι­διού που τοποθετεί εδώ κι εκεί μερικά βότσαλα, ή που υψώνει σωρούς άμ­μου για να τους γκρεμίσει εκ νέου, πέρα από το καλό και το κακό. Στα βήματα του Σκοτει­νού ο Nietzsche « ετοι­μάζεται να γίνει ο Αντίχριστος, δηλαδή εκεί­νος που απορ­ρίπτει την ηθική σημασία του κόσμου ».

Για περαιτέρω μελέτη

Γύρω από το Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλειτος: το φως του Σκοτεινού)

Αποσπάσματα

« Ἀκοῦσαι οὐκ ἐπιστάμενοι οὐδ᾽ εἰπεῖν. • Ψυχῆς πεί­ρατα ἰὼν οὐκ ἂν ἐξεύ­ροιο πᾶσαν ἐπιπορευόμενος ὁδόν· οὕτω βαθὺν λόγον ἔχει. • Ποταμοῖς τοῖς αὐτοῖς ἐμ­βαί­νομέν τε καὶ οὐκ ἐμ­βαί­νομεν, εἶμέν τε καὶ οὐκ εἶμεν. »

Αποσπάσματα (Ηράκλει­τος) sur Wikisource ελ­ληνικά, [en ligne], consulté le 22 février 2026.

« Μη γνωρίζοντας ν’ ακού­νε, δεν ξέρουν ούτε να μιλούν. • Δεν θα έβρισκες τα όρια της ψυχής, ακόμη κι αν διέσχιζες όλους τους δρόμους, τόσο βαθύς εί­ναι ο λόγος της. • Μπαί­νουμε και δεν μπαί­νουμε στα ίδια ποτάμια· εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Héraclite d’Éphèse (Ηράκλει­τος ο Εφέσιος), Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού), trad. du grec par Jean Bouchart d’Orval, préf. de Constantin Fotinas. Montréal : Éditions du Roseau, 1997 ; rééd., Gordes : Les Éditions du Relié, coll. « Poche », 2007.

« Μη ξέροντας ν’ ακού­νε, δεν ξέρουν ούτε να μιλούν. • Δεν θα έβρισκες τα όρια της ψυχής, ακόμη κι αν διέτρεχες όλους τους δρόμους, τόσο βαθύ λόγο (λόγον) κρατά. • Μπαί­νουμε και δεν μπαί­νουμε στα ίδια ποτάμια· (εκεί) εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Héraclite d’Éphèse (Ηράκλει­τος ο Εφέσιος), Fragments (Αποσπάσματα), trad. du grec par Marcel Conche, Paris : Presses universitaires de France, coll. « Épiméthée », 1986 ; rééd. sous le titre Fragments recomposés : présentés dans un ordre rationnel (Ανασυντεθέντα αποσπάσματα: σε ορ­θολογική σειρά), Paris : PUF, 2017.

« Δεν ξέρουν ούτε ν’ ακού­νε, ούτε να μιλούν. • Κι αν ακόμη διέσχιζες όλους τους δρόμους, δεν θα έβρισκες ποτέ τα όρια της ψυχής, τόσο βαθιά εί­ναι η γνώση που κατέχει. • Κατεβαί­νουμε στα ίδια ποτάμια και δεν κατεβαί­νου­με· εκεί εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Héraclite d’Éphèse (Ηράκλει­τος ο Εφέσιος), Fragments : citations et témoignages (Αποσπάσματα: παραθέματα και μαρ­τυρίες), trad. du grec par Jean-François Pradeau, Paris : Flammarion, coll. « GF », 2002.

« Δεν ξέρουν ούτε ν’ ακού­νε, ούτε καν να μιλούν. • Όρια της ψυχής, δεν θα τα έβρισκες ακολου­θώντας τον δρόμο σου
Όσο μακρύς κι αν εί­ναι ο δρόμος
Τόσο βαθύς εί­ναι ο λόγος που κλεί­νει μέσα της. • Στα ίδια ποτάμια
Μπαί­νουμε και δεν μπαί­νουμε
Εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Dumont, Jean-Paul (éd.), Les Présocratiques (Οι Προσωκρατικοί), trad. du grec par Jean-Paul Dumont, avec la collab. de Daniel Delattre et de Jean-Louis Poirier, Paris : Gallimard, coll. « Bibliothèque de la Pléiade », 1988.

« Ανίκανοι ν’ ακού­σουν, ούτε (και) να μιλήσουν. • Και τα όρια της ψυχής, εκεί που πας, δεν θα τ’ ανακαλύψεις, ακόμη κι αν δια­τρέξεις όλους τους δρόμους, τόσο βαθύς εί­ναι ο λόγος της. • Στα ίδια ποτάμια μπαί­νουμε και δεν μπαί­νου­με, εί­μαστε και δεν εί­μαστε »

Héraclite d’Éphèse (Ηράκλει­τος ο Εφέσιος), Héraclite d’Éphèse, les vestiges (Ηράκλει­τος ο Εφέσιος, τα κατάλοιπα). III.3.B/i, Les Fragments du livre d’Héraclite (Τα αποσπάσματα του βιβλίου του Ηρακλεί­του), trad. du grec par Serge Mouraviev [Sergueï Nikititch Mouraviev], Sankt Augustin : Academia Verlag, coll. « Heraclitea », 2006.

« Αυ­τοί οι άν­θρωποι που δεν ξέρουν ούτε ν’ ακούνε ούτε να μιλούν. • Τα όρια της ψυχής, δεν θα κατάφερ­νες να τα φτάσεις, ακόμη κι αν διέσχιζες ολόκληρο τον δρόμο, τόσο βαθύ λόγο κρύβει. • Στα ίδια ποτάμια, μπαί­νουμε και δεν μπαί­νου­με, εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Héraclite d’Éphèse (Ηράκλει­τος ο Εφέσιος), Les Fragments d’Héraclite (Τα αποσπάσματα του Ηρακλεί­του), trad. du grec par Roger Munier, Toulouse : Fata Morgana, coll. « Les Immémoriaux », 1991.

« Άν­θρωποι, που ακούνε και μιλούν χωρίς να ξέρουν. • Τα σύνορα της ψυχής, δεν θα κατάφερ­νες να τα φτάσεις, όσο μακριά κι αν σε οδηγούν, σ’ όλους τους δρόμους, τα βήματά σου: τόσο βαθύς εί­ναι ο λόγος που την κατοι­κεί. • Μπαί­νουμε και δεν μπαί­νουμε στα ίδια ποτάμια, εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Battistini, Yves (éd.), Trois Contemporains : Héraclite, Parménide, Empédocle (Τρεις Σύγ­χρονοι: Ηράκλει­τος, Παρ­μενίδης, Εμπεδοκλής), trad. du grec par Yves Battistini, Paris : Gallimard, coll. « Les Essais », 1955 ; rééd. augm. sous le titre Trois Présocratiques (Τρεις Προσωκρατικοί), Paris : Gallimard, coll. « Idées », 1968.

« Δεν ξέρουν ούτε ν’ ακού­νε, ούτε καν να μιλούν. • [κενό] • Κατεβαί­νουμε και δεν κατεβαί­νουμε στο ίδιο ποτάμι, εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Tannery, Paul, Pour l’histoire de la science hellène : de Thalès à Empédocle (Για την ιστορία της ελ­ληνικής επιστήμης: από τον Θαλή ως τον Εμπεδοκλή), Paris : F. Alcan, 1887 ; rééd. (préf. de Federigo Enriques), Paris : Gauthier-Villars, 1930.

« Αυ­τοί οι άν­θρωποι που δεν ξέρουν ούτε ν’ ακούνε ούτε να μιλούν. • Δεν μπορεί κανείς να βρει τα όρια της ψυχής, όποιον δρόμο κι αν ακολου­θήσει, τόσο βαθιά εί­ναι βυθισμένα. • Κατεβαί­νουμε και δεν κατεβαί­νουμε στο ίδιο ποτάμι· εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Voilquin, Jean (éd.), Les Penseurs grecs avant Socrate : de Thalès de Milet à Prodicos (Οι Έλ­ληνες στοχαστές πριν από τον Σωκράτη: από τον Θαλή τον Μιλήσιο ως τον Πρόδικο), trad. du grec par Jean Voilquin, Paris : Librairie Garnier Frères, coll. « Classiques Garnier », 1941 ; rééd., Paris : Garnier-Flammarion, coll. « GF », 1964.

« Μη ικανοί ν’ ακού­σουν, ούτε να μιλήσουν. • Όρια στην “ψυχή” κατά το ταξίδι της, δεν θα ανακάλυπτε αυ­τός που θα ακολου­θούσε όλους τους δρόμους: έχει τόσο βαθύ λόγο. • Στα ίδια ποτάμια, μπαί­νουμε και δεν μπαί­νου­με, εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Héraclite d’Éphèse (Ηράκλει­τος ο Εφέσιος), Fragments (Αποσπάσματα), trad. du grec par Frédéric Roussille, avec la collab. d’Éliane Gaillard et François Barboux, Paris : Éditions Findakly, 1984.

« Η απόλαυση εί­ναι εδώ, αλλά κάποιοι δεν ξέρουν ούτε να τη δουν ούτε να την ακού­σουν. • Δεν θα βρεις ποτέ τα όρια της ζωτικής πνοής (“ψυχή”), ακόμη κι αν δια­τρέξεις όλους τους δρόμους, διότι η μακαριότητα της απόλαυ­σής της εί­ναι άπει­ρη. • Μπαί­νουμε και δεν μπαί­νουμε στα ίδια ποτάμια, εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Héraclite d’Éphèse (Ηράκλει­τος ο Εφέσιος), Les Fragments d’Héraclite (Τα αποσπάσματα του Ηρακλεί­του), trad. du grec par Guy Massat, [Sucy-en-Brie] : Anfortas, 2018.

« Μη ξέροντας ν’ ακού­νε, δεν ξέρουν ούτε να μιλούν. • [κενό] • Στα ίδια ποτάμια, μπαί­νουμε και δεν μπαί­νου­με· εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Plazenet, Laurence (éd.), Anthologie de la littérature grecque : de Troie à Byzance (Αν­θολογία της ελ­ληνικής λογοτεχνίας: από την Τροία ως το Βυζάντιο), trad. du grec par Emmanuèle Blanc, [Paris] : Gallimard, coll. « Folio Classique », 2020.

« Μη ξέροντας ούτε ν’ ακούνε ούτε καν να μιλούν. • Τα πέρατα της ψυχής, στην πορεία σου, δεν θα τ’ ανακαλύψεις, ακόμη κι αν δια­τρέξεις κάθε δρόμο· περιέχει τόσο βαθύ λόγο. • Μπαί­νουμε και δεν μπαί­νουμε στα ίδια ποτάμια, εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Axelos, Kostas, Héraclite et la Philosophie : la première saisie de l’être en devenir de la totalité (Ηράκλει­τος και η Φιλοσοφία: η πρώτη σύλ­ληψη του γιγνομένου όντος του όλου), Paris : Les Éditions de Minuit, coll. « Arguments », 1962.

« Δεν ξέρουν ούτε ν’ ακού­νε, ούτε να μιλούν. • Δεν θα έβρισκες όριο στην ψυχή, ακόμη κι αν ταξίδευες σ’ όλους τους δρόμους, τόσο βαθύ λόγο έχει. • Μπαί­νουμε και δεν μπαί­νουμε στα ίδια ποτάμια. Εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Ramnoux, Clémence, Héraclite ou l’homme entre les choses et les mots (Ηράκλει­τος ή ο άν­θρωπος ανάμεσα στα πράγ­ματα και στις λέξεις), préf. de Maurice Blanchot, Paris : Les Belles Lettres, coll. « Collection d’études anciennes », 1959.

« Επειδή δεν ξέρουν ν’ ακού­νε, δεν ξέρουν ούτε να μιλούν. • Τα όρια της πνοής, δεν θα τ’ ανακάλυπτε στον δρόμο του, ο άν­θρωπος που θα τους ακολου­θούσε όλους. Τόσο βαθύς εί­ναι ο λόγος που κρατά. • Στα ίδια ποτάμια, μπαί­νουμε και δεν μπαί­νου­με, εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Héraclite d’Éphèse (Ηράκλει­τος ο Εφέσιος), Héraclite ou la séparation (Ηράκλει­τος ή ο χωρισμός), trad. du grec par Jean Bollack et Heinz Wismann. Paris : Les Éditions de Minuit, coll. « Le Sens commun », 1972.

« Ανίκανοι εί­ναι τόσο ν’ ακού­σουν όσο και να μιλήσουν. • Το έσχατο σημείο της ψυχής, δεν θα μπορούσε κανείς να το φτάσει βαδίζοντας, ακόμη κι αν πήγαινε ως το τέλος του δρόμου. Διότι η αρ­χική αι­τία εκτεί­νεται βαθιά μέσα της. • Στα ίδια ποτάμια μπαί­νουμε και δεν μπαί­νου­με. Όπως υπάρ­χουμε και δεν υπάρ­χου­με. »

Héraclite d’Éphèse (Ηράκλει­τος ο Εφέσιος), Les Fragments (Τα Αποσπάσματα), trad. du grec par Simonne Jacquemard, suivi de Héraclite d’Éphèse ou le flamboiement de l’Obscur (Ηράκλει­τος ο Εφέσιος ή η πυρακτωμένη λάμψη του Σκοτει­νού) par la même, Paris : Arfuyen, coll. « Ombre », 2003.

« Μη ξέροντας ούτε ν’ ακούνε ούτε καν να μιλούν. • Δεν θα μπορού­σες ν’ ανακαλύψεις τα όρια της ψυχής,
Ακόμη κι αν διέσχιζες όλους τους δρόμους,
Τόσο βαθύ λόγο κρύβει μέσα της. • Στα ίδια ποτάμια μπαί­νουμε και δεν μπαί­νου­με,
Εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Héraclite d’Éphèse (Ηράκλει­τος ο Εφέσιος), Éclats d’horizon : 150 fragments d’Héraclite d’Éphèse (Λάμ­ψεις ορίζοντα: 150 αποσπάσματα του Ηρακλεί­του Εφεσίου), trad. du grec par Linda Rasoamanana, préf. d’Yves Battistini, Nantes : Éd. Amalthée, 2007.

« Μη ξέροντας ν’ ακούνε
Δεν ξέρουν ούτε να μιλούν. • Πέρατα της ψυχής
Δεν θα τ’ ανακάλυπτε
Αυ­τός που θα διέσχιζε όλους τους δρόμους
Τόσο βαθύς εί­ναι ο λόγος που αυτή συλ­λέγει. • Στα ίδια ποτάμια
Μπαί­νουμε και δεν μπαί­νουμε
Εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Oriet, Blaise, Héraclite ou la philosophie (Ηράκλει­τος ή η φιλοσοφία), Paris : L’Harmattan, coll. « Ouverture philosophique », 2011.

« Δεν ξέρουν ούτε ν’ ακού­νε, ούτε να μιλούν. • Τα σύνορα της ψυχής, όποιον δρόμο κι αν δια­τρέξεις, δεν θα μπορού­σες να τα ανακαλύψεις, τόσο βαθύ λόγο περιέχει. • Κατεβαί­νουμε και δεν κατεβαί­νουμε στο ίδιο ποτάμι, εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Héraclite d’Éphèse (Ηράκλει­τος ο Εφέσιος), Doctrines philosophiques (Φιλοσοφικά δόγ­ματα), trad. du grec par Maurice Solovine, Paris : F. Alcan, 1931.

« [κενό] • Δεν μπορεί κανείς να βρει τα όρια της ψυχής, ακόμη κι αν δια­νύσει ολόκληρο τον δρόμο, τόσο βαθύ λόγον έχει. • Μπαί­νουμε και δεν μπαί­νου­με, εί­μαστε και δεν εί­μαστε στα ίδια ποτάμια. »

Weil, Simone, La Source grecque (Η ελ­ληνική πηγή), Paris : Gallimard, coll. « Espoir », 1953.

« Μη ξέροντας ούτε ν’ ακούνε ούτε να μιλούν. • Δεν θα βρεις τα όρια της ψυχής, προς όποια κατεύ­θυνση κι αν ταξιδέψεις, τόσο βαθύ εί­ναι το μέτρο της. • Κατεβαί­νουμε και δεν κατεβαί­νουμε στα ίδια ποτάμια· εί­μαστε και δεν εί­μαστε. »

Burnet, John, L’Aurore de la philosophie grecque (Η αυγή της ελ­ληνικής φιλοσοφίας), trad. de l’anglais par Auguste Reymond, Paris : Payot & Cie, 1919.

Λήψεις

Ηχογραφήσεις

• Heinz Wismann à propos d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού). (France Culture).
• Hervé Pasqua à propos d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού). (YouTube).
• Jean-Claude Ameisen à propos d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού). (France Inter).
• Jean-François Pradeau à propos d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού). (France Culture).
• Jérôme Stéphan à propos d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού). (Jérôme Stéphan).
• Kostas Axelos, Jean Beaufret et François Châtelet à propos d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού). (France Culture).
• Marc Ballanfat à propos d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού). (France Culture).
• Philippe Choulet à propos d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού). (France Culture).
• Thibaut de Saint Maurice à propos d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού). (France Culture).
• Émilie Hanns à propos d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού). (Octopus, le philosophe à tentacules).

Έντυπα έργα

• Extrait d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) dans la traduction par Blaise Oriet (2011). (L’Harmattan).
• Extrait d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) dans la traduction par Jean-François Pradeau (2019). (Éditions Flammarion).
• Extrait d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) dans la traduction par Marcel Conche (2017). (Presses universitaires de France (PUF)).
• Traduction indirecte d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) par Auguste Reymond, d’après celle de John Burnet (1919). (Google Livres).
• Traduction indirecte d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) par Auguste Reymond, d’après celle de John Burnet (1919), copie. (Canadian Libraries).
• Traduction partielle d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) par Paul Tannery (1887). (Google Livres).
• Traduction partielle d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) par Paul Tannery (1887), copie. (Google Livres).
• Traduction partielle d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) par Paul Tannery (1887), copie 2. (Canadian Libraries).
• Traduction partielle d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) par Paul Tannery (1887), copie 3. (Google Livres).
• Traduction partielle d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) par Paul Tannery (1887), copie 4. (Google Livres).
• Traduction partielle d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) par Paul Tannery (1930). (Bibliothèque nationale de France (BnF)).
• Traduction partielle d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) par Paul Tannery (éd. électronique). (Wikisource).
• Traduction partielle d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) par Simone Weil (1953). (Google Livres).
• Traduction partielle d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) par Simone Weil (éd. électronique). (Wikisource).
• Édition et traduction d’Héraclite : la lumière de l’Obscur (Ηράκλει­τος: το φως του Σκοτει­νού) par Guy Massat (éd. électronique). (Guy Massat).

Βιβλιογραφία

• Aurobindo, Shri, Héraclite (Ηράκλειτος), trad. de l’anglais par D. N. Bonarjee et Jean Herbert, préf. de Mario Meunier, Paris : Dervy-Livres, 1970.
• Beaufret, Jean, Dialogue avec Heidegger (Διάλογος με τον Heidegger). I, Philosophie grecque (Ελ­ληνική φιλοσοφία), Paris : Les Éditions de Minuit, coll. « Arguments », 1973.
• Bouchart d’Orval, Jean, Civilisation profane : la perte du sacré (Κοσμικός πολιτισμός: η απώλεια του ιε­ρού), Montréal : Éditions du Roseau, 1987.
• Cantin-Brault, Antoine, Penser le néant : Hegel, Heidegger et l’épreuve héraclitéenne (Στοχασμός περί του μηδενός: Hegel, Heidegger και η ηρακλεί­τεια δοκιμασία), Québec : Presses de l’Université Laval, coll. « Zêtêsis », 2018.
• Decharneux, Bernard et Inowlocki, Sabrina, Philon d’Alexandrie : un penseur à l’intersection des cultures gréco-romaine, orientale, juive et chrétienne (Φίλων Αλεξαν­δρεύς: ένας στοχαστής στη συμ­βολή των ελ­ληνορωμαϊκών, ανατολικών, ιου­δαϊκών και χριστια­νικών πολιτισμών), Bruxelles : E.M.E., 2009.
• Goedert, Georges, Nietzsche critique des valeurs chrétiennes : souffrance et compassion (Ο Nietzsche κριτής των χριστια­νικών αξιών: πόνος και συμπόνια), Paris : Beauchesne, 1977.
• Janicaud, Dominique, Hegel et le Destin de la Grèce (Ο Hegel και η Μοίρα της Ελ­λάδας), Paris : Librairie philosophique J. Vrin, coll. « Bibliothèque d’histoire de la philosophie », 1975.
• Jeannière, Abel, La Pensée d’Héraclite d’Éphèse et la Vision présocratique du monde (Η σκέψη του Ηρακλεί­του Εφεσίου και η προσωκρατική κοσμοθεωρία), avec la trad. intégrale des fragments, Paris : Aubier-Montaigne, 1959.
• Romilly, Jacqueline de, Précis de littérature grecque (Σύνοψη ελ­ληνικής λογοτεχνίας), Paris : Presses universitaires de France, 1980.
• Steiner, George, Poésie de la pensée (Ποί­ηση της σκέψης), trad. de l’anglais par Pierre-Emmanuel Dauzat, Paris : Gallimard, coll. « NRF Essais », 2011.
• Zeller, Édouard, La Philosophie des Grecs considérée dans son développement historique (Η φιλοσοφία των Ελ­λήνων εξεταζόμενη στην ιστορική της εξέλιξη). II, Les Éléates, Héraclite, Empédocle, les Atomistes, Anaxagore, les Sophistes (Οι Ελεάτες, Ηράκλει­τος, Εμπεδοκλής, οι Ατομικοί, Αναξαγόρας, οι Σοφιστές), trad. de l’allemand par Émile Boutroux, Paris : Hachette, 1882. (Google Livres).